* ( أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لإِثْمٍ فَإِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ ) * مائده : 3 .
اگر از اين آيه * ( الْيَوْمَ يَئِسَ ) * تا * ( دِيناً ) * برداشته شود ضررى به حكم آيه و مضمون آن ابدا نخواهد داشت و اينطور مىشود * ( ذلِكُمْ فِسْقٌ ) * . . . * ( فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ ) * يعنى ميته ، خون ، گوشت خوك و . . . بر شما حرام شد و آنها فسقاند ولى هر كه در قحطى مضطرّ شد مانعى ندارد كه بخورد .
در سورهء بقره نظير اين آيه آمده بدون * ( الْيَوْمَ يَئِسَ ) * . . . * ( دِيناً ) * و آن اين است * ( إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِه لِغَيْرِ الله فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْه ) * بقره : 173 . و نيز سورهء نحل :
115 .
از اينجاست كه در الميزان گويد :
آنچه گفته شد نتيجه ميدهد كه * ( « الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ ) * . . . * ( دِيناً » ) * كلام معترضى است در وسط اين آيه قرار گرفته و آيه در دلالت و بيانش احتياجى به آن ندارد ، خواه بگوئيم از اول نزول در وسط آيه نازل شده يا بگوئيم رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله دستور داده در وسط آيه بنويسند يا بگوئيم در وقت تأليف قرآن آن را در وسط آيه قرار دادهاند زيرا هيچ يك از اين احتمالات در جملهء معترضه بودن آن اثرى ندارد . . .
نگارنده گويد : مؤيّد اين مطلب آنست كه در روايات و تفاسير از نزول مستقلّ آن سخن گفتهاند بدون آنكه نظرى بصدر و ذيل آيه داشته باشند . مثلا واحدى در اسباب النزول از طارق بن شهاب از عمر بن الخطاب نقل كرده كه * ( « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ . . . » ) * در عصر روز عرفه كه روز جمعه بود نازل گرديد ايضا بخارى و ترمذى در صحيح خود كتاب تفسير و نيز در تفسير ابن كثير و المنار و تفسير خازن .
همه در بارهء نزول مستقلّ آيه بحث كردهاند .
نتيجه اينكه : نزول مستقلّ اين آيه حتمى است و بودنش در ضمن آيهء
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 148
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص١٤٨