اللغة العربيّه و تاريخ تمدن اسلام . نزول اولين سوره در مقدمهء تفسير برهان ج 1 ص 29 از كلينى باسنادش از امام صادق عليه السّلام نقل كرده كه فرمود : اولين چيزى كه برسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله نازل شد * ( بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ . اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ . . . ) * تا آخر و آخرين سوره كه نازل شد * ( إِذا جاءَ نَصْرُ الله ) * بود . همين حديث را از صدوق با سندش از حضرت رضا عليه السّلام نيز نقل كرده و فقط در آن « الى آخره » ندارد .
واحدى در مقدّمهء اسباب النزول ص 5 در حدود پنج حديث نقل كرده كه اولين نازل شده سوره * ( اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ ) * است در بعضىها تا آيهء پنجم كه * ( عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ ) * است .
در مجمع در تفسير سورهء علق فرموده : اكثر مفسّران قائلاند كه اولين چيزى كه نازل شد پنج آيه از اول سورهء علق است و بقولى سورهء مدّثر و بقولى سورهء حمد است .
ناگفته نماند : سورهء نصر بنا بر آنكه نقل شد آخرين سورهء تمام است كه نازل شده نه آخرين آيه و گرنه رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله بعد از نزول آن دو سال زندگى كرده است .
الميزان نيز اول ما نزل را سوره علق دانسته و بعيد نميداند كه همه اش يك جا نازل شده باشد و در تفسير سورهء مدثر گفته : آيات سوره تكذيب مىكند كه اولين سوره باشد زيرا آيات صريحاند در اينكه قبل از اين آنحضرت آياتى بر مردم خوانده بود كه تكذيب كرده بودند ، بعقيدهء اهل سنت ظاهرا آخرين سورهء نازل شده سورهء برائت است چنان كه واحدى در مقدمهء اسباب النزول گفته و از بخارى نيز نقل كرده است . آخرين آيهء نازل شده اهل سنّت بروايت براء بن عازب آخرين آيهء نازل شده را آيهء * ( يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ الله يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ . . . ) * نساء :
176 . بروايت ابن عباس * ( وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيه إِلَى الله . . . ) * بقره :
281 . و بروايت ابىّ بن كعب * ( لَقَدْ ) *
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 280
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٨٠