است * ( فَاخْتَلَفَ الأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ ) * مريم : 37 * ( وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ . . . ) * آل عمران :
19 .
اختلاف شب و روز : پى در پى هم بودن آن دو است * ( إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَما خَلَقَ الله فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ ) * يونس : 6 اين جمله پنج بار در قرآن مجيد آمده است .
استخلاف : جانشين گذاشتن است و معنى طلب در آن ملحوظ است * ( إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ ) * انعام : 133 اگر بخواهد شما را ميبرد و از پس شما آنكه بخواهد جانشين مىكند . بشر خليفة اللَّه است * ( وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ ) * بقره : 30 .
در آيهء شريفه صحبت از يكنفر نيست و گرنه در جواب خدا ملائكه نميگفتند * ( مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ ) * فساد و سفك دماء در صورت كثرت انسان تحقّق پذير است در الميزان گفته : خلافت بر آدم عليه السّلام منحصر نيست بلكه اولادش نيز در آن شريكاند بىآنكه اختصاصى در بين باشد و مراد از تعليم اسماء وديعه گذاشتن اين علم در انسان است بطوريكه آثار آن تدريجا و دائما از انسان ظاهر مىشود .
در المنار ج 1 ص 258 ميگويد :
ظاهر ( و اللَّه اعلم ) آنست كه مراد از خليفه آدم و مجموع ذرّيّهء اوست . و در ص : 260 ميگويد :
انسان ضعيف خلق شده ولى داراى حسّ و شعور است و با آن دو در كائنات تصرّف مىكند و آنها را زير سلطهء خود ميكشد لذا داراى اين همه اختراعات عجيبه شده و در آينده به جائى خواهد رسيد كه نميتوان حساب كرد .
پس انسان با اين قوّه و موهبت
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 287
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٨٧