خلافت داود است . بعضى گفتهاند : مراد جانشين بودن از پيامبران سابق است ولى آن خلاف ظاهر آيه است . اختلاف ممدوح و مذموم * ( وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ) * هود : 117 - 118 .
اين دو آيه از چند جهت قابل بررسى است :
1 - مراد از « مختلفين » اختلاف در دين است يا اختلاف در سلائق ، سنن ، ذوقيّات ، آداب ، مقاصد ، اعمال و غيره ؟
2 - * ( إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ ) * استثنا است از جملهء * ( لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ ) * يا از معنى لازم آن ؟
3 - مشار اليه « لذلك » رحمت است يا اختلاف كه هر دو از كلام سابق مستفاداند بعبارت ديگر مراد آنست كه خدا مردم را براى اختلاف آفريده يا رحمت ؟ و يا مشار اليه آن مضمون كلام سابق است كه هم اختلاف و هم رحمت بوده باشد .
4 - آيا مراد از * ( لَجَعَلَ النَّاسَ . . . ) * جعل اجبارى است يا اختيارى ؟ .
راجع بمطلب اوّل مىشود گفت : با ملاحظهء آيات ديگر مراد از اختلاف ، اختلاف در دين است چنان كه فرموده : * ( لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ الله لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ) * مائده : 48 آيه روشن است در اينكه مراد از امّت واحده امّتى است كه داراى يك دين و يك آئين باشد . ولى در آيهء 93 نحل و 8 شورى ظاهرا مراد اتحاد در نيكو كارى است .
على هذا مراد از * ( لَجَعَلَ النَّاسَ ) * جعل اجبارى است و چون خدا جعل اجبارى را نخواسته و ميخواهد مردم به اختيار خويش دين حقّ را بپذيرند لذا پيوسته در دين اختلاف خواهند داشت * ( وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ ) * .
اختلاف در دين اگر از روى
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 290
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٩٠