متعلق به * ( « يَتَخَبَّطُه » ) * است و « من » براى بيان است ( مجمع ) .
معنى آيه چنين مىشود : كسانى كه ربا ميخورند بر نميخيزند ( زندگى نميكنند ) مگر مانند كسى كه شيطان به او ديوانگى و اختلال حواسّ رسانده باشد . زيرا آنها ميگويند بيع مثل رباست حال آنكه خدا بيع را حلال و ربا را حرام كرده است .
ارباب تفاسير * ( « لا يَقُومُونَ » ) * را بمعنى برخاستن از قبر در روز حشر گرفته و گفتهاند : ربا خواران ديوانه از قبر سر بر ميدارند ولى قيد * ( ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا . . . ) * مانع از اين معنى است .
در المنار و الميزان آن را قيام زندگى گرفته يعنى : ايستادن چنين مردان در زندگى مثل شخص ديوانه است زيرا طريق متعادل زندگى آنست كه معاوضه براى رفع حاجت باشد مثل معاوضهء پول با نان و شخصيكه پول را با پول با اضافه معاوضه مىكند از طريق زندگى متعادل خارج شده و مثل ديوانه است .
و امّا مؤثّر بودن شيطان در جنون . در المنار پس از نقض و اثبات احتمال داده كه مراد از شيطان در آيه ميكرب باشد و پيداست كه ميكرب علت پيدايش بسيارى از امراض است و گويد : اين سخن را در تأويل روايتى كه نقل شده : « الطاعون من وخز الجنّ » يعنى طاعون از ضربت جنّ است ، گفتهايم . به نظر الميزان : اشعار آيه بر اينكه در بعضى از ديوانگان جنّ را شأنى هست ، يقينى است .
نگارنده : احتمال المنار را قريب ميدانم ، شيطان بمعنى شرير و موذى است و در غير ابليس نيز به كار رفته است مثل * ( وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ . . . ) * بقره : 14 * ( وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الإِنْسِ وَالْجِنِّ . . . ) * انعام : 112 .
بنا بر اين شايد مراد از شيطان ميكرب باشد و در « ايّوب » در بارهء آيهء * ( مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ ) * نيز احتمال داديم كه وسوسه است نه اينكه شيطان سبب بيمارى
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 222
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٢٢