قرآن مجيد آمده است يونس : 10 صافّات 182 ، زمر 75 ، غافر 65 انعام 45 و هيجده بار * ( « الْحَمْدُ لِلَّه » ) * و چندين بار * ( « لَه الْحَمْدُ » ) * ذكر شده است .
الف و لام در « الحمد » براى استغراق يا براى جنس است و لام در « للَّه » براى اختصاص و ملك است معنى آيهء چنين مىشود : جنس حمد يا هر حمد مخصوص خداست خدائى كه پروردگار همهء مخلوقات است .
يعنى هر حمد و ستايش از هر كس در بارهء هر كس و هر چيز كه بوده باشد مخصوص خدا و از براى خداست مردم خواه خدا را حمد كنند ، خواه شخص ديگر و شىء ديگر را ، همهء آنها مال خدا و از آن خداست .
الميزان در توضيح جنس و استغراق چنين گويد : خداوند ميفرمايد : * ( ذلِكُمُ الله رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ) * غافر : 62 با اين روشن مىكند كه هر چيز مخلوق خداست و نيز فرمايد * ( الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه ) * سجده : 7 و با اين ثابت مىكند هر چيز از لحاظ خلقت و از لحاظ نسبت به خدا خوب است . . . اينها از جهت فعل و امّا از جهت اسم ، فرموده * ( الله لا إِله إِلَّا هُوَ لَه الأَسْماءُ الْحُسْنى ) * طه : 8 . . . پس خدا از حيث افعال و اسماء جميل و نيك است . . . و هر جميلى كه در مقابل آن حمد مىشود از اوست پس جنس حمد و هر حمد براى خداى سبحان است ( باختصار ) .
* ( وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ) * بقره : 30 * ( وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِه وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِه . . . ) * رعد : 13 * ( وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه . . . ) * اسراء : 44 باء در « بحمده » در اين آيات و غيره چه بائى است و چه معنى دارد ؟
طبرسى ذيل آيهء 52 سورهء اسراء گويد : با « به حمد » براى حال است . ايضا در كشاف ذيل آيهء 30 بقره گويد : بحمدك در موضع حال است .
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 173
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص١٧٣