اوّلى است و احتمال شفاعت و غيره را از بين نميبرد بلى اگر شفاعت و رحمت خدا شامل حالش نشود ، معذّب خواهد بود ، در الميزان نيز به آن اشاره شده است .
چهارم : تفسير الميزان باستناد « على » و « لام » در * ( « إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى الله لِلَّذِينَ » ) * توبه را در صدر آيه و همچنين در * ( « وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ . . . » ) * بشهادت قيد * ( « وَهُمْ كُفَّارٌ » ) * توبهء خدا گرفته است نه توبهء عبد يعنى رجوع خدا براى كسانى است كه چنان باشند و براى كسانى نيست كه وقت مرگ توبه كنند و يا از كفر برگردند . در صافى نيز چنين فرموده است . مخفى نماند توبهء خدا بر بنده در تمام قرآن با « على » متعدى شده است مثل * ( فَتابَ عَلَيْكُمْ ) * بقره : 54 * ( فَإِنَّ الله يَتُوبُ عَلَيْه ) * مائده : 39 * ( لَقَدْ تابَ الله عَلَى النَّبِيِّ ) * توبه : 117 و امثال آنها و توبهء بنده بسوى خدا در تمام قرآن با « الى » متعدى آمده نظير * ( فَإِنَّه يَتُوبُ إِلَى الله مَتاباً ) * فرقان : 71 * ( فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ ) * بقره : 54 * ( تُوبُوا إِلَى الله تَوْبَةً نَصُوحاً ) * تحريم ، 8 و امثال ذلك ، و اين بمناسبت استعلاء حق تعالى و كوچكى بندگان است .
« على » در آيهء * ( عَلَى الله لِلَّذِينَ ) * گر چه از قبيل اوّل نيست ولى چون معنى تعهّد را مىرساند به نظر قوى بلكه حتمى ميرسد كه مراد از توبه ، توبهء خداست يعنى برگشتن خدا بر بنده بنفع كسانى است كه زود توبه كنند و خلاصه اين مىشود كه توبهء خدا فقط براى كسانى است كه زود توبه كنند نه بر آنان كه هنگام مرگ توبه كنند و يا بر حال كفر بميرند .
در اين صورت آياتيكه در بارهء عدم قبول توبهء فرعون و كفّار ديگر آورده شد از آيهء دوّم اجنبى هستند زيرا در آيهء دوّم توبهء كفّار مطرح نيست بلكه مضمونش اين است كه :
خدا بكسانيكه در وقت مرگ توبه كنند و بكسانيكه به حال كفر از دنيا بروند توبه نميكند ، اللَّهم اينكه بگوئيم چون توبهء خدا بمعنى قبول
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 292
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٩٢