تكيه مىكنند ، و در دوزخ نيز با همانها محشور خواهند بود .
در آخرين آيه مورد بحث ، نخست به تفاوت درجات و مراتب هر يك از اين دو گروه اشاره كرده ، مىگويد : « براى هر كدام از آنها درجاتى است بر طبق اعمالى كه انجام دادهاند » ( * ( وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا ) * ) ( 1 ) .
چنان نيست كه بهشتيان يا دوزخيان همه در يك درجه باشند ، بلكه آنها نيز به تفاوت اعمالشان ، و به تناسب خلوص نيت و ميزان معرفتشان ، مقامات متفاوتى دارند ، و اصل عدالت ، دقيقا در اينجا حاكم است .
« درجات » جمع « درجه » معمولا به پله هايى گفته مىشود كه از آن به سمت بالا مىروند و « دركات » جمع « درك » ( بر وزن مرگ ) به پله هايى گفته مىشود ، كه از آن به طرف پائين حركت مىكنند ، لذا در مورد بهشت ، درجات ، و در مورد دوزخ دركات گفته مىشود ، ولى در آيه مورد بحث كه هر دو با هم ذكر شده با توجه به اهميت مقام بهشتيان هر دو به عنوان « درجات » آمده و به اصطلاح از باب « تغليب » است ( 2 ) .
سپس مىافزايد : « هدف اين است كه خداوند اعمال آنها را بىكم و كاست به آنان تحويل دهد » ( * ( وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ ) * ) .
اين تعبير اشاره ديگرى است به مساله « تجسم اعمال » كه در آنجا اعمال آدمى با او خواهد بود ، اعمال نيكش مايه رحمت ، و آرامش او است ، و اعمال
هامش
( 1 ) « من » در « مما عملوا » به اصطلاح « نشويه » است و يا به معنى تعليل ( من اجل ما عملوا ) .
( 2 ) « درك » ( با سكون وسط ) و « درك » ( با فتحه ) هر دو به معنى پائينترين عمق نيز آمده ، و گاه « درك » ( با فتحه ) به معنى خسارت و « درك » با سكون به معنى فهميدن و ادراك چيزى ( به تناسب رسيدن به عمق و حقيقت آن ) نيز اطلاق شده است .