در آخرين آيه ، بحث از آيات آفاقى را در زمينه تدبير نظام آسمان و زمين و ثبات و بقاى آنها ادامه داده ، مىفرمايد : « يكى ديگر از آيات عظمت حق اين است كه آسمان و زمين به فرمان او برپا است » ( * ( وَمِنْ آياتِه أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِه ) * ) .
يعنى نه تنها آفرينش آسمانها كه در آيات قبل به آن اشاره شد آيتى است كه برپايى و ادامه نظام آنها نيز آيتى ديگر مىباشد ، چه اينكه اين اجرام عظيم در گردش منظم خود احتياج به امور زيادى دارد كه مهمترين آنها محاسبه پيچيده تعادل نيروى جاذبه و دافعه است .
پروردگار بزرگ آن چنان اين تعادل را سامان بخشيده كه ميليونها سال بدون كمترين انحراف در مسير خود گردش مىكنند .
و به تعبير ديگر آيه گذشته اشاره به « توحيد خلقت » بود ، و اين آيه اشاره به « توحيد ربوبيت و تدبير » است .
تعبير به « قيام » و برپايى آسمان و زمين ، تعبير لطيفى است كه از حالات انسان گرفته شده ، چرا كه بهترين حالات انسان براى ادامه فعاليتها حالت قيام است كه قادر بر انجام همه حوائج خود مىباشد و تسلط كامل بر اطراف خويش دارد .
تعبير به « امر » در اينجا اشاره به نهايت قدرت پروردگار است كه براى ادامه حيات و نظم اين جهان پهناور تنها يك فرمان او كافى است .
و در پايان اين آيه با استفاده از زمينه بودن « توحيد » براى « معاد » بحث را به اين مسئله منتقل ساخته مىفرمايد : « سپس هنگامى كه شما را از زمين فرا مىخواند ناگهان همه خارج مىشويد » ( * ( ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ) * ) .
كرارا در آيات قرآن ديدهايم كه خداوند مساله معاد را با تكيه بر نشانههاى قدرت او در آسمان و زمين اثبات مىكند و آيه مورد بحث نيز يكى از آنها است .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 402
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٠٢