در آيه اول و آخر اين موضوع ديده نمىشود .
فخر رازى در اين زمينه چنين توضيح مىدهد : عدم ذكر آن در نخستين آيه ممكن است به خاطر آن باشد كه آيه اول و دوم كه پشت سر هم قرار گرفته و هر دو از آيات انفسى سخن مىگويد و يكسان است .
و در آخرين آيه ، مطلب به قدرى وضوح پيدا كرده كه ديگر نياز به توضيح بيشتر و تاكيد بر تعقل و تفكر نيست ( 1 ) .
جالب اينكه نخست سخن از « تفكر » به ميان مىآورد ، سپس از « علم » چرا كه تفكر پايه و زمينه ساز علم است بعد از آن سخن از « گوش شنوا » است چرا كه در پرتو علم و آگاهى انسان آماده شنيدن و پذيرش حق مىشود ، همانطور كه قرآن ميگويد : فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَه : « به بندگانم بشارت ده آنانى كه سخنان را مىشنوند و از بهترين آنها پيروى مىكنند » ( سوره زمر آيه 18 ) .
و در آخرين مرحله سخن از « عقل » است چون آنها كه گوش شنوا دارند سرانجام به مرحله عقل كامل خواهند رسيد .
اين نكته نيز قابل توجه است كه در ذيل نخستين آيه سخن از آغاز آفرينش انسان و انتشار نسل او در زمين است ( ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ) .
و در آخرين آيه نيز سخن از خروج و نشور انسانها در قيامت است ( * ( إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ) * ) .
اولى آغاز است و آخرى انجام .
3 - شگفتيهاى عالم خواب
با تمام بحثهايى كه دانشمندان پيرامون خواب و ويژگيهاى آن كردهاند باز
هامش
( 1 ) تفسير كبير فخر رازى ذيل آيات مورد بحث .