را اضافه كن ، چرا كه اولا تو هرگز مستقل در تصميمگيرى نيستى و اگر خدا نخواهد هيچ كس توانايى بر هيچكار را ندارد ، بنا بر اين براى اينكه ثابت كنى نيروى تو از نيروى لا يزال او است و قدرتت وابسته به قدرت او جمله انشاء اللَّه ( اگر خدا بخواهد ) را حتما به سخنت اضافه كن .
ثانيا : خبر دادن قطعى براى انسان كه قدرتش محدود است و احتمال ظهور موانع مختلف مىرود صحيح و منطقى نيست ، و چه بسا دروغ از آب در آيد ، مگر اينكه با جمله « انشاء اللَّه » همراه باشد .
بعضى از مفسران احتمال ديگرى در تفسير آيه فوق گفتهاند و آن اينكه منظور نفى استقلال انسان در كارها است مفهوم آيه چنين است : « تو نمىتوانى بگويى من فلان كار را فردا انجام خواهم داد مگر خدا بخواهد » .
البته لازمه اين سخن آن است كه اگر جمله انشاء اللَّه را بيفزائيم سخن كامل خواهد بود ، اما اين لازمه جمله است نه متن آن چنان كه در تفسير اول گفته شد ( 1 ) .
شان نزولى را كه در مورد آيات فوق نقل كرديم تفسير اول را تاييد مىكند ، زيرا پيامبر ص بدون ذكر انشاء اللَّه به كسانى كه پيرامون اصحاب كهف و مانند آن سؤال كرده بودند قول توضيح و جواب داد ، به همين جهت مدتى وحى الهى به تاخير افتاد ، تا به پيامبر ص در اين زمينه هشدار داده شود و سرمشقى براى همه مردم باشد .
سپس در تعقيب اين جمله ، قرآن مىگويد هنگامى كه ياد خدا را فراموش كردى بعد كه متوجه شدى پروردگارت را بخاطر بياور « ( و اذكر ربك
هامش
( 1 ) بايد توجه داشت كه بنا بر تفسير اول بايد جمله اى در تقدير گرفته شود جمله ( ان تقول ) و در تقدير چنين مىشود ( الا ان تقول انشاء اللَّه ) اما مطابق تفسير دوم تقديرى لازم نيست .