ضمنا با توجه به اينكه : ظاهر اين جمله اين است كه خود آنچه انفاق شده به انسان باز گردانده مىشود ( نه ثواب آن ) ، آيه مىتواند دليلى بر تجسم اعمال بوده باشد كه در جاى خود به طور مشروح خواهد آمد ( 1 ) .
نكتهها :
1 - آيه فوق مىگويد :
همانطور كه بخششهاى الهى و نعمتهاى او در اين جهان شامل حال همه انسانها ( صرف نظر از عقيده و آيين آنها ) مىشود مؤمنان هم بايد به هنگام انفاقهاى مستحبى و رفع نيازمنديهاى بينوايان در مواقع لزوم ، رعايت حال غير مسلمانان را نيز بكنند .
البته اين در صورتى است كه انفاق بر غير مسلمانان به خاطر يك كمك انسانى باشد و موجب تقويت كفر و پيشبرد نقشههاى شوم دشمنان نگردد بلكه آنها را به روح انساندوستى اسلام آگاه سازد .
2 - هدايت اقسام گوناگونى دارد :
روشن است كه منظور از عدم وجوب هدايت مردم بر پيامبر اين نيست كه او موظف به ارشاد و تبليغ آنها نباشد زيرا ارشاد و تبليغ روشنترين و اساسىترين برنامه پيامبر است ، بلكه منظور اين است كه او موظف نيست كه آنها را تحت فشار قرار دهد و اجبار بر هدايت نمايد .
آيا منظور از اين هدايت ، هدايت تكوينى است يا تشريعى ؟ زيرا هدايت انواعى دارد .
الف ) هدايت تكوينى -
منظور از هدايت تكوينى اين است كه خداوند يك سلسله عوامل پيشرفت و تكامل در موجودات مختلف جهان ، اعم از انسان و ساير جانداران ، حتى موجودات بىجان آفريده ، كه آنها را به سوى تكامل مىبرد .
هامش
( 1 ) اين مساله به طور مشروح ، ذيل آيه 30 سوره آل عمران در همين جلد خواهد آمد .