آشكار با مبانى حكمت قديم مباينت و مخالفت دارد ، محققان علماى ما در تفسير آن دچار اضطراب و تشويش خاطر شده و آنها را بر يك سلسله مفاهيم دور تأويل كردهاند كه سستى آن بر اهل دقت پوشيده نيست . به هر حال اين قبيل اخبار زياد است :
1 . از آن جمله در كتب بحارالانوار ، انوار نعمانيه ، عيون ، علل ، خصال و تفاسير برهان ، نورالثقلين ، صافى و غيره است كه شخص شامى از حضرت على عليه السلام پرسيد : اول مخلوقات چيست ؟ فرمود : نور . عرض كرد : پس آسمانها از چه چيز آفريده شد ؟
فرمود : از بخار آب . . . « 1 » .
2 . خبر ديگر در تفسير حافظ قمى و بحارالانوار و غيره است كه آن حضرت در ضمن حديثى طويل فرمايد : پس بخارى چون دود از آب برخاست و خدا آسمانها را از آن بيافريد « 2 » .
3 . خبر ديگر در بحارالانوار و الدر المنثور است كه ابن عباس گويد : خدا آتش را بر ابر مسلط كرد . پس بخار از دريا برخاسته در هوا بلند گرديد و آسمان از آن به وجود آمد . . . .
4 . خبر ديگر در شرح نهج البلاغهء « كيدرى » « 3 » است بدين مضمون : هنگامى كه خدا آهنگ آفرينش آسمان و زمين كرد نخست گوهرى سبز آفريد ، پس آن را بگداخت ، گداختهء آن آبى شد بىآرام ، پس از آن آب بخارى چون دود برآورد و آسمان را از آن بيافريد چنان كه در قرآن مجيد فرمايد : « ثُمَّ اسْتَوى إِلىَ السَّماءِ وَهِىَ دُخانٌ » ؛ پس
هامش
( 1 ) . متن حديث : إنّ الشامي سَأَلَهُ عليه السلام : عن أوّلِ ما خَلَقَهُ اللَّهُ تعالى . فقال عليه السلام : خَلَقَ النورَ . قال : فممّ خُلِقَتِ السَمواتُ ؟ قال عليه السلام : مِن بُخارِ الماءِ . . . . ( س )
( 2 ) . فثارَ مِن الماءِ بُخارٌ كالدُخانِ فَخَلَقَ منه السَمواتِ .
( 3 ) . اصل خبر : إنّ اللَّهَ تعالى لما أرادَ خَلْقَ السَماءِ و الأرضِ خَلَقَ جَوهَراً أَخضَرَ ثمّ ذَوَّبَهُ فصارَ ماءً مُضطَرِباً ثمّ أَخرَجَ مِنهبُخاراً كالدُخانِ ، فَخَلَقَ منه السماءَ ، كما قال تعالى : « ثُمَّ اسْتَوى إِلىَ السَّماءِ وَهِىَ دُخانٌ » . ( س )