دود ، آسمانى صاف ، پس آسمان را در پيچيد و بالاى زمين قرار داد .
5 . در تفسير ثعلبى و غيره است كه :
إِنَّ اللَّهَ سُبحانه لمّا أراد أن يَخلُقَ السَمواتِ السَبعِ و الأَرضينَ السَبعِ خَلَقَ جَوْهَرةً مِثلَ السَمواتِ السَبْعِ و الأرضينَ السَبْعِ ، ثمّ نَظَرَ إليها نَظَرَ هَيْبَةٍ ، فصارَتْ ماءاً ثمّ نَظَرَ إلى الماءِ فَغَلى و ارتَفَع و عَلاهُ زَبَدٌ و دُخانٌ ، فَخَلَقَ مِنَ الزَبَدِ الأرضَ ، و مِنَ الدُخان السَماءَ ، و ذلك قوله تعالى : « ثُمَّ اسْتَوى إِلىَ السَّماءِ وَهِىَ دُخانٌ » ؛
خداوند هنگامى كه خواست هفت آسمان و هفت زمين ، آن گاه با نظر هيبت بدان نگريست ، پس آب شد ، آن گاه بر آب نگريست ، سپس آب به غليان درآمد و اوج گرفت و بر روى آن كفى و دودى پديد آمد ، پس از آن كف زمين راايجادكرد و از آن دود آسمان را و اين است قول خداى تعالى : « ثُمَّ اسْتَوى إِلىَ السَّماءِ وَهِىَ دُخانٌ » .
به نظر من شايد مقصود از كلمهء « مثل » در خبر مزبور اين باشد كه اصل مادهء جوهرهء مرقوم در حجم و ساير صفات ، مثل يا به اندازه هفت آسمان و هفت زمين بود !
6 . روايت منقول از جمعى است : « خدا چون زمين را آفريد دودى از آن برانگيخت و اين است معناى آيهء « ثُمَّ اسْتَوى إِلىَ السَّماءِ وَهِىَ دُخانٌ » « 1 » » .
7 . در تفسير قمى ، كافى ، انوار نعمانيه و بحارالانوار و تفسير عياشى خبر روايت شده از حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام است : « پس بيرون آمد از آن موج كف و بيرون آمد از ميان آن كف ، دودى شبيه به نور ، برخاسته بدون آتش ، پس آسمان را از آن دود ايجاد كرد » « 2 » .
8 . در كتاب بحارالانوار ضمن خبرى است : « پس بيرون آورد از آب دودى و گلى و كفى ، و آن گاه به فرمان وى دود به غليان آمد و بلند شد و رشد كرد ! پس آسمانها را از
هامش
( 1 ) . متن حديث : إنَّ اللَّهَ تعالى لَمَّا خَلَقَ الأرضَ ثارَ مِنها دُخاناً فذلك قوله تعالى : « ثُمَّ اسْتَوى إِلىَ السَّماءِ وَهِىَ دُخانٌ » .
( 2 ) . متن خبر : عن الإمام جعفرِ بنِ محمّدٍ عليهما السلام : « فخَرَج مِن ذلك المَوجِ وَ الزَبَدَ مَن وَسَطِهِ دُخانٌ ساطِعٌ مِن غيرِ نارٍ ، فَخَلَقَ مِنه السماءَ » .