و انتقالى ، مانند گوى غلطان به دور خورشيد و ستارگان بالاترى حركت مىكنند .
بنابراين ، از ملاحظهء مراتب مزبور ، معناى ظاهر آيهء چنين مىشود : عنايت و ارادهء خدا متوجه شد به سوى آسمان دنيا - كرهء محيط به زمين - در حالتى كه عبارت بود از بخار آب ، پس به يك فرمان تكوينى به آسمان دنيا و كرهء زمين فرمود هر دو با هم منتقل شويد و از جاى خود حركت كنيد به يكى از دو طريقه : يا مطابق نظام و تشكيلات اين خورشيد - نظام عالم شمسى ما - و يا بر خلاف آن و مطابق نظام و جاذبهء عالم ديگر . پس به زبان حال كه فصيحتر از زبان مقال است ، جواب دادند كه : آمديم و حركت كرديم مطابق همين نظام و در مقابل نواميس اين جاذبه كه تو ايجاد كردهاى مطيع و خاضع خواهيم بود .
هر گاه دانشمندان در اسرار اين آيهء تأمل و دقت كنند ، به طور قطع به اسرار زمين پىبرده و از كيفيت مبدأ خلقت و اصل تكوين عالم شمسى مطلع خواهند شد .
بارى ، قرآن كريم پر از آياتى است كه صريحاً دلالت دارند بر نظريات جديد و حركت زمين ، و هيچ آيه در قرآن نيافتهايم كه دلالت داشته باشد بر اين كه زمين در محل مخصوصى ساكن و مستقر است .
و اما اين كه در بعضى از آيات تصريح شده است كه زمين را براى شما « قرار » و « مسكن » قرار داديم ، ترديدى نيست كه زمين مسكن و قرارگاه موجوداتى است كه بر روى آن و در جوف آن مىباشد و اين منافات با حركت زمين ندارد .
* * * و آياتى هم كه دلالت دارد بر اين كه « كوهها ميخهاى زمين » هستند « 1 » دلالت بر اين
هامش
( 1 ) . در اين مورد كه « كوهها ميخهاى زمين » هستند ، تحقيق علامهء شهرستانى بسيار جالب است و ما براى تكميل آن ، آخرين بررسى علمى را در اين زمينه مىآوريم تا حقيقت ديگرى از حقايق قرآنى كشف و روشن گردد . ژرژگاموف در كتاب سرگذشت زمين ، ترجمهء دكتر بهزاد ، ص 126 ، چاپ تبريز ، مىنويسد : وقتى به رشتهكوههايى مىنگريم كه هزارها متر از دشتهاى اطراف مرتفعترند ، بيشتر به اين فكر مىافتيم كه اينها صرفاً توده سنگى عظيمى مىباشند كه مانند تپههاى مصنوعى روى زمين ريخته شدهاند .
نظريهء سطحى بودن كوهها در زمينشناسى يك قرن پيش از نظريههاى عمومى بوده ، اخيراً به اين موضوع پىبردهاند كه قسمت عمدهء هر كوهى زير سطح زمين قرار دارد . كشف اين « ريشههاى كوه » كه در اعماق زمين فرورفتهاند از مطالعهء عمل جاذبهء كوهها روى رقاصكهايى نتيجه شده كه در دو طرف مقابل آنها آويخته بودهاند . . . .
كوههاى زمين وضعى شبيه كوههاى يخى دارند كه تحت اثر فشار يخ ، در نواحى قطبى به وجود مىآيند . هر كسى كه نواحى قطبى را بازديد كرده باشد به خوبى مىداند كه بيشترين حجم كوه يخ معمولًا در آب فرو مىرود . . . .
به همين طريق به هر كوهى كه از سطح زمين بلند مىشود ، يك كوه منفى از جنس سنگ خارا درون لايهء بازالتى رم تحتانى مربوط مىگردد . . . » . ( خ )