چيزى را استوار ساخت .
مرحوم « على قلى ميرزاى اعتضاد السلطنه » پسر « فتحعلى شاه » بيش از پنجاه سال پيش ، از اين آيه حركت زمين را استنباط نموده و كسى در اين فهم بر او پيشى نگرفته است .
به هر حال ناگزير به شرح دلالت آيه پرداخته مىگوييم : آيات قبلى كه نقل شد در بيان هول قيامت و احوال آن است و گذشتگان اين آيه را هم قياس و حمل بر مضمون آيات سابقه مىكردند ، ولى در صورتى كه مسئله حركت زمين صحيح و درست باشد ، به خوبى مىتوانيم بدين آيه استظهار جسته و حمل بر نظريهء جديد نموده و آن را از سياق آيات سابقه بيرون كنيم « 1 » .
در كتاب النخبة الازهريه اين تفسير را بر تفسير متقدمين ترجيح داده مىگويد : اگر در اين آيه هم مقصود بيان فنا و خرابى و هلاكت عالم و اهل عالم و ذكر اهوال قيامت بود مقتضاى بلاغت اين بود كه بفرمايد « قَهَر اللَّهُ الذي يُفني كلَّ شَيءٍ » و امثال آن ، و عبارت « صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى أَتْقَنَ كُلَّ شَىء » جز در موقع بيان تعمير و آباد كردن و ابتداى تكوين و نيكويى خلقت هيچ مناسبتى ندارد « 2 » و به علاوه ، جملات اين آيه از قبيل « وَ
هامش
( 1 ) . كسانى كه از كيفيت نزول قرآن مجيد اطلاع دارند مىدانند كه قرآن نخست به طور تدريج نازل شده و سپس جمع آورى و تدوين گشته است ؛ مثلًا آيهاى دربارهء قيامت نازل مىشد ، آيهء ديگرى دربارهء حكم چيزى يا شخصى نازل مىگشت و سپس باز آيهء ديگرى دربارهء قيامت يا مسئلهء ديگرى - بر طبق مناسبت مقام و اقتضاى حال - نازل مىگرديد . و بنابراين تمسك به دلالت سياق در آيات قرآنى تمام نيست !
( 2 ) . بعضىها گفتهاند كه از جملهء « تَحْسَبُها جامِدَةً » به صورت ظاهر بايد دليل باشد كه انسان در روز قيامت كوهها راجامد مىبيند ! در صورتى كه آنها در واقع و حقيقت امر ، مانند ابرها در حركتند . . . و بدون شك اين امر موجب هولى نمىشود تا آن را از اهوال قيامت بشماريم . آرى اگر همه اين حركت و سرعت را ببينند مىتواند هولناك باشد ، در صورتى كه چنين نخواهد بود ، پس آيه را نمىتوان به بيان امور قيامت حمل كرد ، بلكه بايد آن را به شرح اوضاع دنياى خود حمل كنيم .
و همچنين جملهء « إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ » در آخر آيه دليل مدعاى ماست ، براى اين كه اگر آيه دربارهء قيامت بود ، مناسب آن بود كه بفرمايد : « إنه خيبر بما فعلتم » نه آن كه با جملهء حاليهء مفيد تجدد ، آن را بيان نمايد . آقاى حاج ميرزا يوسف شعار در كتاب تفسير آيات مشكله چاپ تبريز ، ص 333 - 337 ، استنباط و استشهاد علامه شهرستانى را ردّ كرده و نوشته است كه اين آيه اصولًا مربوط به قيامت است ! ولى با اين قرائنى كه علامه شهرستانى در پاورقى چاپ جديد اضافه كردهاند و ما ترجمهء آن را آورديم و همچنين از پاورقى قبلى ايشان دربارهء كيفيت نزول قرآن ، جواب آقاى شعار روشن مىشود . در اين باره به كتاب ما : تفسير صحيح آيات مشكله قرآن ، چاپ ششم ، قم ، مراجعه شود . ( خ )