4 . وجه تشبيه سير كوههاست به سير ابرها از چند جهت :
الف . نرمى و هموارى سير در عين سرعت .
ب . اختلاف حركات ابرهاست كه گاهى به سمت شرق ، گاهى به جانب غرب ، گاهى به جنوب و زمانى به سوى شمال سير مىكند ، مانند زمين كه داراى ده حركت مختلف است .
ج . شباهت استوا و معتدل بودن حركت ابرهاست به حركت زمين ، زيرا كه حركت زمين نيز بدون اضطراب و لرزش است .
آيهء پنجم : در سورهء سجده :
« ثُمَّ اسْتَوى إِلىَ السَّماءِ وَهِىَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ » « 1 » ؛
پس ارادهء خدا متوجه شد به سوى آسمان در حالتى كه دود بود ، پس فرمود به آن آسمان و به زمين كه بياييد از روى رغبت يا كراهت ، گفتند : آمديم از روى طوع و رغبت .
اين آيه از جملهء آياتى است كه دلالت آن را بر حركت زمين چنين فهميدهام : كلمهء اتيان : آمدن ، در عرف و لغت ظهور دارد در حركت حسى و انتقالى . و پيشينيان چون حركت زمين را جايز نمىدانستند ، اين ظواهر را بر غير معانى حقيقى خود تأويل مىكردند ، ولى ما كه قائل به حركت زمين هستيم ، به هيچ وجه محتاج به تأويلات آنان نيستيم و البته موافقت با ظاهر لفظ هم اولى است ، بنابر اين كه آسمان دنيا عبارت باشد از كرهء اتمسفرى كه محيط بر كرهء زمين است . چنان كه از جمله « وَهِىَ دُخانٌ » معلوم مىشود - و ما در مسئلهء حقيقت آسمانها و مسئلهء رجوم آن را ثابت خواهيم نمود - و معلوم خواهد شد كه آسمان دنيا وكرهء زمين در فضا هر دو با هم به يك حركت وضعى
هامش
( 1 ) . سورهء سجده عبارت است از همان سوره فصلت و آيهء يازدهم است . ( س )