آيهء سوم : در سورهء ملك :
« هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَناكِبِها » « 1 » ؛
او كسى است كه زمين را براى شما رام ساخت تا بر پشت آن راه رويد .
كلمهء « ذلول » در لغت و عرف عرب بر نوعى از شتر گفته مىشود كه در راهوارى و هموارى و آسان سوارى ممتاز است و چون اين صفات كاملًا در زمين هم موجود است - بنا بر حركت آن - و شارع اسلام هم نام « ذلول » را كه بدين صفات معروف است ، بر زمين اطلاق نموده و بنابراين ، اگر مانع قطعى خارجى نباشد ، استظهار حركت زمين و استفادهء آن از اين آيه ، براى ما روا و جايز خواهد بود .
اشكال نشود كه ظاهر اين آيه را معناى ديگرى است « 2 » و آن اين است كه خدا براى استفاده و آسايش فرزندان خاك و كشت و زرع و راه رفتن آنان ، زمين را رام و هموار و پست قرار داده است ! زيرا مىگوييم اين معنا - به طورى كه بيان شد - با نظريه جديد منافاتى ندارد ، بلكه از جهت تشبيه و تمثيلى كه فرموده - به طور تشبيه و تجوز - دلالت و مناسبت هم دارد ، به طورى كه اگر فرض كنيم مقصود شارع مقدس حركت زمين بوده ، انكار آن نمىتوان كرد كه ظاهر آيه از افادهء اين معناى قاصر است و وجه عدم جواز انكار ، مناسبت تامى است كه گرايش تشبيه در آيه ، با نظريهء جديد دارد .
آيهء چهارم : در سورهء نمل :
« وَتَرَى الجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى أَتْقَنَ كُلَّ شَىءٍ » « 3 » ؛
و مىبينى كوهها را در حالتى كه خيال مىكنى بر جاى خود خشك ايستاده است و حال آن كه مرور مىكند چون مرور كردن ابر . اين است صنعت آن خداوندى كه هر
هامش
( 1 ) . ملك ، آيه 10 ، آخر آيهء اين است : « وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ » . ( س )
( 2 ) . مطابق رأى بعضى از مفسران . ( ف )
( 3 ) . نمل ، آيهء 88 .