توجّه به مشكلات جهان بينى و ايده ئولوژىها از يك طرف و موجب احساس تعهّد و عمل به تكاليف و وظائف متنوّع است ، و ترديدى نيست در اين كه اشتغال به حلّ و فصل آن مشكلات و عمل به تكاليف و وظائف ، موجب اعراض از لذايذ و گذشت از تمايلات و پا گذاشتن روى خودخواهىها است ، لذا براى فرار از آن هشيارى كه مشكلات مزبور را بدنبال خود مىآورد و براى گريز از آزادى كه در بادهاى تندوز تمايلات مستهلك مىشود و به هدر مىرود ، رو به درون برده و با احساسات لطيف و تسلَّى بخش عرفان دل خوش مىدارد . اين مبنا هم در بارهء عدّه اى از دشمنان هشيارى و آزادى ، يا در بارهء ناتوانان از درك عظمتهاى هشيارى و آزادى كاملا صحيح است و وجود اين گونه هواداران عرفان را چه در شرق و چه در غرب نمىتوان منكر شد .
عرفان مثبت اسلامى يا مسير انسان كامل
عرفان مثبت آن حركت روحى است كه از مبدئى شروع و با پيمودن مسيرى خاصّ وارد هدف اعلاى حيات مىگردد . در تفسير مبدء و مسير و هدف اين عرفان مثبت كه بدون ترديد مورد توجّه و تشويق مكتب اسلام است ، مطالب ارزندهء فراوانى گفته شده است .
براى توضيح مبدء و مسير و مقصد يا هدف اين عرفان توجّه به اين مقدّمه را لازم مىدانيم كه عرفان به اين معنى همان رشد و تكامل و سبقتجوئى و نيل به اطمينان روحى انسانى است كه با عبارات و بيانات مختلف در منابع اصلى اسلام با صراحت و اشاره و مستقيم و غير مستقيم مطرح شده است .
تعريفى كه از اين ديدگاه براى عرفان مىتوان در نظر گرفت ، همان « حيات معقول » ( نه به معناى عقلى نظرى بلكه به معناى عقل سليم و توجيه كنندهء همهء استعدادهاى بشرى رو به كمال ممكن است كه ورود در مقصد اعلاى هستى هدف نهائى آنست ) مىباشد .