به او كمك مىكرد . هرگاه غريبى كه با حرفهاى آشنايى داشت وارد قلمرو حكومت قرمطيان مىشد ، مبلغى كافى در اختيارش مىگذاشتند تا در صورت تمايل ، آلات و ابزار براى خود تهيه كند و مشغول كار شود . و اگر در كار خود موفق مىشد و سرمايهاى به دست مىآورد ، وام دولتى را پس مىداد .
دربلاد قرمطيان ، آسيابهايى بود كه به طور رايگان براى مردم گندم آرد مىكرد . بهطور كلى حكومت خود را موظف مىدانست كه تمام رنجها و ناراحتيها را از مردم رفع كند . و براى اين كه دولت بتواند اين وظيفه را به خوبى انجام دهد ، تجارت خارجى را به دست خود گرفته بود تا از راه سودهاى بازرگانى بتوانند برنامههاى خود را اجرا و به زارعين و كارگران كمك كند . « 1 »
پارهاى از عقايد دينى مخصوص شيعه و فرقههاى اسماعيليه و قرمطيان ، كه از آن منشعب شدهاند ، واكنشى در مقابل ستمهايى بود كه آنها و ساير مردم ، از زمامداران ديده بودند . انديشه انتظار امام منتظر با همهء نامهاى گوناگونى كه گروههاى مختلف به او دادهاند ، زاييده ناراحتى شيعيان از نبودن عدل و مساوات است . « 2 » انتظار آنها اين بود كه در آيندهاى نزديك ، روزى فرا مىرسد كه عموم مردم در
هامش
( 1 ) بندلى جوزى ، از تاريخ الحركات الفكريه فى الاسلام ( با تلخيص و تصرف ) به نقل از سفرنامهء ناصرخسرو
( 2 ) البته از اين نويسنده مسيحى هر قدر هم منصف باشد ، نبايد انتظار داشت كه حقايق اسلام را آنچنان كه هست درك كند . در اينجا جرج جرداق در مورد مهدى موعود راه خطا رفته است و شيعيان نه به خاطر نبودن عدل و مساوات بلكه با دلايل محكم و براساس احاديث قطعى كه از پيامبر و ائمه رسيده است ، به وجود مهدى موعود و امام منتظر اعتقاد دارند . م