اجتماعى است كه تمام گروههاى مختلف شيعه از آن الهام مىگرفتند . در اين گروهها تمام مردم فقير در كنار آزادفكرانى كه از ستمگريهاى طبقه حاكمه به تنگ آمده بودند ، مبارزه مىكردند . فرقه اسماعيليه ، در اين راه بيشتر از فرقههاى ديگر توفيق يافت و بنياد حكومت عباسى را به لرزه درآورد . برنامههاى اين گروه طرح يك سلسله مطالب اجتماعى بود كه مهمترين آنها از اين قرار است : برابرى زن و مرد ؛ الغاى مالكيت اراضى و تقسيم آنها ميان نيازمندان به طور رايگان ؛ مبارزه با تعصب نژادى و تعصب دينى ؛ و دفاع از برادرى حقيقى ميان تمام مردمى كه از نژادهاى مختلف و يا داراى اعتقادات گوناگون هستند ، يعنى برادرى براساس عقل و انسانيت انسان . اسماعيليه به روشنفكران آزاديخواه جرأت دادند تا ستمكاران فاسق را رسوا كنند و حقايق را به گوش مردم برسانند . همچنين مردم را نيز براى پذيرش اين مطالب آماده كردند .
قرمطيان نيز كه از اسماعيليه الهام گرفته بودند ، درخور ذكر هستند . همان طورى كه در عصر عباسيان طبقات مظلوم به فرقهء اسماعيليه روى آورده بودند ، اطراف قرمطيان نيز جمع شدند ، و قرمطيان نيز آرمانهاى خود را از اسماعيليه گرفته بودند . آنها مسيرى را انتخاب كردند كه به مرام اشتراكى و سوسياليسم منتهى مىشد . يكى از كارهاى حكومت قرمطيان هنگام استيلاى بر بحرين اين بود كه زمينهاى مورد نياز را خريد و در ميان كشاورزان تقسيم كرد ، و مالياتهاى ارضى و تمام رسمهايى كه به ضرر زارعين و كارگران بود ، لغو نمود ، بودجه دولت را در راه مصالح مردم به كار انداخت و هرگاه كسى دچار فقر مىشد ، يا از عهده اداى بدهى خود برنمىآمد ، دولت
علي صوت العدالة الإنسانية (امام على ع صداى عدالت انسانى) (فارسى) — صفحة 2207
مساهمون: جورج جرداق
ص٢٢٠٧