1 . آزادى شخصى : كه انسان بهموجب آن در رفتوآمد خود آزاد مىگردد و هيچگونه مانعى در برابر رفتوآمد او ايجاد نمىشود ، مگر در قانون عمومى منعى وجود داشته باشد كه البته اين منع هم حدودى خواهد داشت كه مصلحت همگان آن را ايجاب مىكند .
اين شرط از شروط آزادى را علىبن ابيطالب تثبيت كرده ، در آنجا كه به فرمانداران خود دستور مىدهد : بايد هر مانعى را كه رفتوآمد مردم را مشكل مىكند از سر راه آنها بردارند و يا دستور مىدهد در هر موضوعى كه مربوط به آنها نيست ، دخالت نكنند و هيچكس را وادار به چيزى نسازند كه قانون به آن اجازه نمىدهد .
و اما كسانى كه مانند بازرگانان ، در رفتوآمد خود نيازمند آزادى بيشترى هستند ، علىبن ابيطالب مىفرمايد كه بايد به آنان اجازه داده شود كه از آزادى شخصى خود در هر ميدانى استفاده كنند : « در خشكى و دريا ، در كوه و بيابان » . . . چنان كه در عهدنامه امام به مالك اشتر نخعى آمده است .
آرى ! چگونه امام على اين آزادى را براى همه مردم قائل نشود ، در حالى كه اين آزادى را به دشمنان خود داده است ، تا هركدام از آنها كه مايل باشند ، به معاويه ملحق شود و او در انتخاب اين راه آزاد است و هيچكس از او جلوگيرى نمىكند و قانون هم معترض وى نمىگردد !
2 . آزادى در مسكن : ورود بدون اجازه به منزل و مسكن مردم ممنوع است . علىبن ابيطالب بهخوبى لزوم مراعات اين نكته را مىدانست و از همينجا بود كه مىخواست دولت و حكومت به اين نمونه كامل از مظاهر آزادى ، توجه بيشترى بنمايد و در اين باره سخنانى فرمود كه گويا ناشى از مكتب آزادگان متفكر قرن هيجدهم
علي صوت العدالة الإنسانية (امام على ع صداى عدالت انسانى) (فارسى) — صفحة 880
مساهمون: جورج جرداق
ص٨٨٠