* * * امام على علاوه بر اعتقاد ريشهدار خود نسبت به عقل و انديشه ، اعتقاد راسخ خود نسبت به تجربه و آزمايش را نيز اعلام مىدارد و اين اعتقاد بيشتر ناشى از ايمان به اصالت عقل بوده و از آن سرچشمه گرفته است . علىبن ابيطالب در اين زمينه بيانى دارد كه كوشش نسلها و اطلاعات ملتها و تجربه اشخاص يگانه و بىنظير را در خود خلاصه كرده است : « بدبخت كسى است كه از عقل و تجربه محروم بماند » .
اكنون بايد ديد كه معنى و مفهوم « عقل » در نزد امام على چيست ؟ مفهوم عقل در نزد امام ، همان مفهومى است كه متفكران عصر نهضت آن را درك كردهاند و آن همان معنايى است كه امروز آن را علم در چهارچوب خود جاى مىدهد . از علىبن ابيطالب سؤال شد : عاقل را براى ما تعريف كن و او فرمود : « عاقل كسى است كه كارها را به موقع انجام دهد و هر چيزى را در جاى خود بهكار ببرد » و سپس سؤال شد كه « جاهل و نادان را نيز بر ما توصيف فرما ؟ » و امام پاسخ داد كه : ( با همان جمله قبلى ) « تعريف كردم ! »
امام على معنى عقل و خرد را آنچنان ترسيم كرده و بيان مىكند كه گويى يك رياضىدان و مهندس ، شكلى از اشكال هندسى را ترسيم مىنمايد ، تا اين قاعده اصلى اساسى براى پايههاى مسائل بسيارى گردد . و امروز در تعريف علمى مفهوم عقل ، چه چيزى مىتوان يافت جز اينكه : همه چيز را درست و در جاى خود قرار دهد و موجب شود همهء امور بهطور صحيح انجام پذيرد .
اين ايمان عميق به نيكى زندگى و قدرت و نيروى عقل ، همان چيزى است كه علىبن ابيطالب و همه شخصيتهاى بىنظير در آن
علي صوت العدالة الإنسانية (امام على ع صداى عدالت انسانى) (فارسى) — صفحة 868
مساهمون: جورج جرداق
ص٨٦٨