بنى اميه به بنى عباس بود . در اين دوره از مراقبت و تحت نظر گرفتن ائمهء شيعه كاسته شد . اين وضع به آنها امكان داد تا تمام توجه خود را به علم و دانش مبذول دارند . ازنظر فرهنگى عصر امام صادق ( ع ) عصرى بود كه بيشتر علوم اسلامى از جمله فقه و حديث تدوين و انتشار يافت . چنانكه علم كلام نيز كه بنيانگذاران آن تحت تأثير علوم يونانى بودند ، در اين عصر نمايان گرديد . امام صادق ( ع ) در ميان ائمهء شيعه بيشترين تلاش و كوشش را ، از طرفى در انتشار علوم اهلبيت و از طرف ديگر در دفاع از مذهب شيعه در مقابل ساير فرقههاى مسلمان و نيز در مقابل غلات و زنادقه به كار برد . آن حضرت شاگردان و دانشجويان خود را تشويق مىكرد ، آنچه را مىشنوند ، بنويسند و به آنها سفارش مىكرد تا از نوشتههاى خود نگهدارى كنند . روزى به يكى از شاگردانش به نام عبيد بن زراره فرمود : پيامبر فرموده است : « قيّدوا العلم » ، بعد حضرت در تفسير اين جمله فرمود : يعنى علم را بنويسيد . سپس فرمود : « از نوشتههاى خود نگهدارى كنيد ، زيرا به زودى به آنها نيازمند مىشويد » « 1 » . در اخبار اشارههايى شده است كه از آن به دست مىآيد ، گاهى امام صادق ( ع ) كتابهاى معينى را به دانشجويان خود تدريس مىفرمود . چنانكه زراره گفته است : امام باقر ( ع ) به حضرت صادق ( ع ) فرمود تا صحيفه را كه در مورد ارث بود ، بر من بخواند . پس ديدم بيشتر آن بر چهار سهم است » « 2 » .
چنين پيداست كه تعداد شاگردان امام صادق ( ع ) زياد بوده است . چنانچه نجاشى روايت كرده است كه حسن بن على و شاء گفته است : « در اين مسجد ( مسجد كوفه ) نهصد نفر را ديدم كه همه مىگفتند : جعفر بن محمد ( ع ) به من چنين فرمود . . . » « 3 » . شيخ مفيد نيز در ضمن گفتگو از شخصيت امام صادق ( ع ) گفته است :
« از همهء آنان [ برادرانش ] نامآورتر و در قدر و منزلت بالاتر و در ميان شيعه و سنى مقامش ارجمندتر بود . به اندازهاى از علوم آن حضرت نقل كردند كه سخنانش توشه راه
هامش
( 1 ) - طوسى ، محمد بن حسن ، امالى ، چاپ سنگى ، ص 95 .
( 2 ) - كلينى ، كافى ، ج 4 ، ص 81 .
( 3 ) - نجاشى ، رجال ، ص 31 .