حكومت عثمان مىداند ، درحالىكه اشعرى پيدايش آنها را پس از شهادت على ( ع ) مىداند و به زودى نظر كسانى را كه خواستند داستان ابن سبا را در مسئلهء اختلاف ميان عثمان و مسلمانانى كه عليه او شوريدند ، وارد كنند ، خواهيم ديد .
تعيين اين تاريخ داراى اهميت مىباشد ، زيرا آنان مىخواهند اثبات كنند خروج ابن سبا در ششساله اخير حكومت عثمان بوده است ؛ همان سالهايى كه كشمكش در آن رو به فزونى نهاد و مورخين آن را دوران خلافها و اشتباهاتى كه عثمان مرتكب شده ، شمردهاند .
در مورد مكان يا مكانهايى كه ابن سبا و گروه او در آنها ظاهر شدند ، برطبق گفتهء كسانى كه اين قصه را نقل كردهاند ، حجاز و بصره و كوفه و شام و بعد مصر بوده است .
طبرى گفته است : ابن سبا در زمان عثمان مسلمان شد و به شهرهاى مسلمانان مىرفت و سعى در گمراهى آنان داشت ، ابتدا به حجاز رفت ، آنگاه به بصره رفت ، سپس به كوفه و پس از آن به شام رفت ، اما نتوانست در نزد احدى از مردم شام به منظور خود برسد و او را از شام بيرون كردند ، به مصر رفت و در آنجا ساكن شد « 1 » . محمد بن يحيى نيز با تغييرات كمى كه حاكى از آن است كه وى تاريخ طبرى را به عنوان منبع مطالب خود قرار داده است ، گفتههاى طبرى را تأييد كرده است و از گفتههاى او چنين به دست مىآيد كه او دربارهء عبد الله بن سبا به همان نتيجه رسيده كه طبرى به آن رسيده بود ؛ يعنى او نيز معتقد بود كه ابن سودا از شام به مصر رفت و در آنجا پيروانش زياد شدند و به دوستان و همكيشان خود در ساير شهرها نامه نوشت و آنان نيز به او نامه نوشتند و به اين طريق بر گمراهى آنان افزود و او نخستين كسى بود كه به وسيله دعوتكنندگانش مردم را به مرام خود فراخواند و از آنان مىخواست كه خروج كنند « 2 » .
در اينجا مايلم اشاره كنم ، كسانى كه داستان ابن سبا را ساختهاند از اين گفتهء خود كه وى در شام شكست خورد و در مصر پيروز شد ، يك هدف مرموز و پنهانى داشتند و آن
هامش
( 1 ) - تاريخ طبرى ، ج 3 ، ص 378 .
( 2 ) - التمهيد ، ص 55 .