( 1 )
بررسى ارتباط آيات
اگر ما به اين قسمت از آيه دقت كنيم كه مىفرمايد :
« ذلِكُمْ فِسْقٌ . . .
فَمَنِ اضْطُرَّ . . .
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »
، متوجه مىشويم كه اين قسمت يك جمله كامل است و معناى خود را به خوبى مىرساند و براى افادهء معنا به آن قسمتى كه در وسط كلام آمده است ، احتياجى ندارد .
آن قسمت مىفرمايد :
« الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ . . . »
؛ امروز كسانى كه كافر شدهاند از كارشكنى در دين شما نوميد گرديدهاند . پس از ايشان نترسيد و از من بترسيد . امروز دين شما را برايتان كامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانيدم . و اسلام را براى شما به عنوان آيين برگزيدم .
( 2 ) بنابراين ، فهميده مىشود كه اين كلامت جملهء معترضهاى است كه در وسط اين آيه قرار داده شده است و آيه براى رساندن معنا و دلالت خود هيچ احتياجى به آن ندارد . و البته فرقى نمىكند كه بگوييم :
آيه از همان ابتدا به همين صورت نازل شده و اين جملهء معترضه در آن قرار داشته و يا اين كه بگوييم : اين قسمت در زمان ديگرى نازل شده و هنگام تأليفت در وسط اين آيه قرار داده شده است يا اين كه بگوييم : خود پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله به كاتبان وحى دستور داده است كه اين جملهء معترضه را در وسط اين آيه قرار دهند ، اگر چه از جهت معنا و زمان نزول با هم اختلاف دارند . چنان كه سيوطى اين مطلب را در الدر المنثور به نقل از شعبى روايت كرده است : وقتى آيهء :
« الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ »
نازل شد ، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در عرفه بود و از آنجا كه اين آيه اعجاب حضرت صلّى اللّه عليه و آله را برانگيخت ، دستور داد كه آن را در ابتداى سوره قرار دهند . » « 1 »
چنان كه قبلا بيان كرديم ، روز عرفه مصادف با شنبه بوده است ، نه با پنجشنبه و جمعه ، كه اكثرا آن را مىگويند و به روايتى كه از عمر بن خطاب در جواب يك يهودى نقل شده ، استناد مىكنند . « 2 »
( 3 )
نزول آيهء ولايت در مكه
ابن طاووس از كتاب النشر و الطىّ از حذيفة بن يمان نقل مىكند : هنگامى كه على عليه السّلام از يمن آمد و در
هامش
( 1 ) . الميزان ، ج 5 ، ص 163 - 168 ؛ الدر المنثور ، ج 2 ، ص 285 - 289 .
( 2 ) . براى مطالعهء بيشتر به كتاب آيات الغدير ، ص 264 - 268 مراجعه كنيد . بنابراين آنچه كه در تفسير كوفى از امام باقر عليه السّلام روايت شده است كه : جبرئيل در روز جمعه در عرفات اين آيه را بر رسول خدا نازل كرد :« الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ . . . »چنان كه در تفسير فرات كوفى ، ص 497 ، حديث 652 هم آمده است و همچنين عياشى در تفسيرش از امام صادق عليه السّلام روايت كرده است كه رسول خدا در روز جمعه در عرفات بودند كه جبرئيل اين آيه را بر ايشان نازل كرد :« الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ . . . »، ج 1 ، ص 293 ؛ بر همين حمل مىشود .