( 1 ) و عياشى در تفسير خود از على عليه السّلام روايت مىكند كه فرمود : « آخرين سورهاى كه بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نازل شد ، سورهء مائده بود . اين سوره هنگامى بر وى نازل شد كه او بر قاطر شهباء سوار بود . اين حالت چنان سنگين بود كه حيوان از حركت بازايستاد و كمرش خم شد ، به طورى كه ديدم نزديك است شكم حيوان با زمين تماس پيدا كند . آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله در حالت خلسه فرو رفت ، به طورى كه دستش را بر سر شيبة بن وهب جمحى « 1 » گذاشت . سپس از اين حالت خارج شد و سورهء مائده را براى ما قرائت كرد . » « 2 »
( 2 ) عياشى از امام باقر عليه السّلام از امام على عليه السّلام روايت كرده است كه : سورهء مائده سه ماه پيش از رحلت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نازل شد . « 3 »
اين خبر از يك سو ، اين را مىطلبد كه وفات آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله در دوازدهم ربيع الاول رخ داده باشد و از سوى ديگر ، مقتضى آن است كه سورهء مائده يا اوايل آن در دوازدهم ماه ذى الحجّه در منى نازل شده باشد .
اگر چنين باشد ، به طور طبيعى اين انتظار وجود دارد كه تمام سوره ، كه دويست و بيست آيه دارد ، يا بسيارى از آيات آن دربارهء مراسم حج و عمره باشد ، در حالى كه فقط هشت آيه دربارهء مناسك حج و عمره است ؛ دو آيه در اول آن و آيههاى نود و چهار تا صد .
( 3 ) از اين رو ، علامهء طباطبائى از زاويهء ديگرى به زمان نزول سورهء مائده نگريسته و گفته است : « اگر در آيات اين سوره دقت كنيم و در مواعظ و داستانهاى آن تدبر كنيم ، درمىيابيم كه غرض اصلى از اين سوره ، دعوت به وفاى به عهد ، پايدارى در عهد و پيمانها ، پرهيز از پيمانشكنىها و اين كه سنت خداى متعال به آسان كردن تكاليف بندگان و تخفيف دادن به تقواپيشگان و رحمت است . در مقابل ، بر اين معنا تأكيد شده است كه خدا نسبت به كسى كه پيمان خود را با امامش بشكند و گردنكشى و طغيان نمايد و اطاعت از امام را ترك گويد و حدود و ميثاقهاى دينى را بشكند ، سختگيرى خواهد كرد .
( 4 ) در اين سوره به بسيارى از احكام قصاص ، حدود و داستان مائده زمان عيسى عليه السّلام و داستان پسر آدم و ظلمهاى پيمانشكنىهاى بنى اسرائيل اشاره شده است و در آياتى خداوند به مردم منت مىگذارد كه دينشان را كامل و نعمتشان را تمام كرده است و طيّبات را حلال و خبائث را حرام گردانيده و احكام و دستوراتى را تشريع كرده كه باعث طهارت و تزكيه است و در عين حال باعث سختى و مشكلات نمىگردد . تذكر اين مطالب متناسب با زمان نزول اين سوره بوده است ؛ زيرا اهل حديث و تاريخ متفق القول هستند كه سورهء مائده آخرين سورهء مفصلى است كه در اواخر زندگانى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نازل شد .
هامش
( 1 ) . اسم چنين شخصى را در كتابهاى رجال و تاريخ نيافتيم مگر در همين جا .
( 2 ) . تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 288 ، حديث 2 .
( 3 ) . همان ، ج 1 ، ص 288 .