بنى قريظه ماجرايى داشت ، در جريان جنگ تبوك ، از متأخران بود . « 1 » و خذام ، صاحب زمينى كه مسجد ضرار در آن ساخته شده بود و أوس و جد بن قيس نيز همراه وى بودند . به نقل از فراء از زيد بن أسلم و سعيد بن جبير و قتادة و ضحاك از ابن عباس روايت شده است : اينها كسانى بودند كه از اعمال خود توبه كردند و براى جبران خطاهاى خود به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله عرض كردند : هر مقدار كه صلاح مىدانى از اموال ما بردار و ما را ببخش آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله فرمود : چنين نمىكنم تا اذن الهى صادر شود . مدتى گذشت تا آيهء 103 نازل شد كه مىفرمايد :
« خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ »
؛ از اموال آنان صدقهاى بگير تا به وسيلهء آن پاك و پاكيزهشان سازى و برايشان دعا كن ، زيرا دعاى تو براى آنان آرامشى است و خدا شنواى داناست .
گويى دستور به نماز بر منافقان ، بعد از نهى از اين كار صادر شده است ؛ زيرا قبلا دستور نازل شده بود :
« وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً »
« 2 » ؛ بر هيچ كدام از آنها كه مىميرند ، هيچگاه نماز نخوان . بديهى است كه اين امر به معناى تشويق و تحريض است و به معناى وجوب و تكليف نيست .
( 1 ) بعد از آنكه اين آيه جريان اعتراف كنندگان به گناه و تقديم كنندگان صدقه را بيان مىكند ، در آيهء 106 به بيان اميد دارندگان به لطف خدا مىپردازد . شيخ طوسى از قتاده و مجاهد نقل كرده است : آيهء 106 در مورد سه نفر از منافقانى كه از شركت در جنگ خوددارى كرده بودند ، نازل شده است . « 3 »
آيههاى 107 تا 110 دربارهء مسجد ضرار نازل شده است و خلافى در اين نيست كه آن حضرت از منزلگاه ذى أوان كه قبل از مدينه قرار دارد ، افرادى را براى تخريب و به آتش زدن مسجد ضرار پيش فرستاده بود . و ادعاى قابل اعتنايى نشده است كه تخريب مسجد ضرار به واسطهء نزول اين آيات بوده است ، بلكه اين كار به دستور آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله انجام شد و سپس اين آيات در حدود دو ماه بعد نازل شد تا تأييدى بر اقدام رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله باشد ، چنان كه قبلا نيز چنين مواردى رخ داده است .
بعد از آن آيههاى 113 و 114 به طلب استغفار رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و مؤمنين براى خويشاوندان و غير خويشاوندان از مشركان اشاره مىكند و مناسبت واضح آن اين است كه مىخواهد به نهى گذشته اشاره داشته باشد و آن را تقويت و تثبيت كند و توهماتى را كه بر خلاف آن مىشود ، دفع كند .
( 2 ) در آيهء 117 مىفرمايد :
« لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى . . . »
اين آيه به گروهى از انصار و مهاجران اشاره دارد كه
هامش
( 1 ) . تبيان ، ج 5 ، ص 290 .
( 2 ) . تبيان ، ج 5 ، ص 292 ، 293 و از او در مجمع البيان ، ج 5 ، ص 102 - 103 .
( 3 ) . همان ، ج 5 ، ص 296 ، به نقل از مجمع البيان ، ج 5 ، ص 104 .