( 1 ) در اين ميان تنها واقدى در كتاب مغازى مصداق آيهء :
« اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ »
؛ ثروتمندان از تو اجازه خواستند . را ذكر كرده و گفته كه وى جدّ بن قيس بوده است كه مردى ثروتمند بود . « 1 »
( 2 ) و شيخ طوسى در مورد آيهء 90 كه مىفرمايد :
« وَ جاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ »
؛ عذرخواهان باديهنشين نزد تو آمدند تا به آنان اجازهء ترك جهاد داده شود ، مىنويسد : گفته شده است كه افراد مورد اشاره در اين آيه خفاف بن إيماء بن رحضه غفارى و هشتاد نفر از قبيلهاش بودهاند . « 2 »
آيههاى 91 و 92 كسانى را كه به خاطر مريضى يا فقر يا ضعف ، واقعا معذور بودهاند ، ذكر مىكند . در اين ميان فقرايى بودهاند كه زاد و توشهء سفر را نداشتهاند و شيخ طوسى از ابن عباس در اين باره مىنويسد :
عبد الله بن معقل مزنى و گروهى از رفقايش پيش رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آمدند ، تا آنان را با خود ببرد ؛ اما آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله فرمود : چنين امكاناتى ندارد . « 3 » آنها با شنيدن اين سخن ، به گريه افتادند و آيهء بعدى اختصاص به آنان دارد و به بكائين [ گريه كنندگان ] مشهور شدند .
( 3 ) شيخ طوسى از واقدى نقل مىكند : آنان هفت نفر از أنصار فقير بودند كه عبد الله بن معقل مزنى يكى از آنان بود و عباس بن عبد المطلب دو نفر از آنان را با خود حمل كرد و سه نفر از بنى نضير بودند كه فردى از بنى نضير به نام يامين بن كعب نضرى ، آنان را با خود حمل كرد ، و عثمان بن عفان دو نفر باقيمانده را همراه خود حمل كرد . « 4 »
بعد از آن تا آيه 99 به تشريح حالات باديهنشينها مىپردازد كه بعضى كافر و بعضى مؤمن و بعضى بين اين دو هستند و اين را به مناسبت شركت نكردن آنها در جنگ تبوك بيان مىكند .
در آيهء بعدى به بيان حالات منافقين مدينه و باديهنشينان اطراف مدينه مىپردازد ، گويى باديهنشينان اطراف مدينه را بنى غفار و بنى تميم تشكيل مىدادند .
در آيهء 102 مىفرمايد :
« وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ »
؛ و ديگرانى كه به گناهانشان اعتراف كردند . شيخ طوسى از ابن عباس روايت مىكند : اين آيه دربارهء قبيلهاى از باديهنشينان نازل شده است « 5 » و علامه طباطبايى هم آن را به همين صورت تفسير كرده است . « 6 »
( 4 ) شيخ طوسى به نقل از اكثريت مفسران ، دربارهء منافقان مدينه گفته است : ابو لبابه كه در جريان غزوه
هامش
( 1 ) . مغازى واقدى ، ج 2 ، ص 1070 .
( 2 ) . تبيان ، ج 5 ، ص 278 ؛ مجمع البيان ، ج 5 ، ص 90 از ابن عباس .
( 3 ) . همان ، ج 5 ، ص 278 .
( 4 ) . همان ، ج 5 ، ص 280 ، از واقدى ، ج 2 ، ص 1071 ، و از او و غير او در مجمع البيان ، ج 5 ، ص 91 .
( 5 ) . تبيان ، ج 5 ، ص 290 .
( 6 ) . الميزان ، ج 9 ، ص 376 .