( 1 ) و شيخ طوسى در مورد آيهء 80 مىنويسد : وقتى كه كسى مىمرد ، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله بر او نماز مىخواند و برايش طلب استغفار مىنمود تا اينكه خداوند اين آيه را نازل كرد و به او اعلام كرد : بعضى از افرادى كه بر آنها نماز مىخواند ، منافق هستند و استغفار وى براى آنها نفعى ندارد ، اگر چه زياد يا كم باشد :
« اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ . . . »
؛ چه براى آنان آمرزش بخواهى يا برايشان آمرزش نخواهى ، يكسان است ، حتى اگر هفتاد بار برايشان آمرزش طلب كنى ، هرگز خدا آنان را نخواهد آمرزيد . . .
پس آنچه از آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله روايت شده است كه فرمود : « به خدا قسم كه بيش از هفتاد مرتبه استغفار خواهم كرد . » خبر واحدى است كه مورد اعتنا قرار نمىگيرد ، زيرا در آن آمده است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله براى كفار طلب استغفار كرد و اين به اجماع جايز نيست . « 1 »
سپس پيامبر خود را از نماز خواندن و استغفار براى منافقان نهى كرد و فرمود :
« وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ »
« 2 » ؛ و هرگز بر هيچ مردهاى از آنان نماز مگزار و بر سر قبرش نايست .
( 2 ) از قتاده از ابن عباس و از جابر و ابن عمر روايت شده است كه آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله قبل از آنكه نماز ميّت بر منافقين نهى شود ، « 3 » بر عبد الله بن ابىّ نماز خواند و اين بدان معناست كه اين سوره بعد از مرگ و كفن و دفن ابن أبيّ در نيمهء ذى القعده نازل شده است و اين بيش از پنجاه روز پس از سختگيرى بر متخلفان سهگانه بعد از بازگشت از تبوك در اواخر ماه رمضان بوده است . اينها مبتنى بر ترجيح توالى آيات است ، چنان كه نقل شد . و احتمال داديم كه براى همين شيخ طوسى در معناى رجوع در آيهء 83 كه مىفرمايد :
« فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ »
، ترديد كرده است و آن را به معناى بازگشت مكانى يا بازگشت حالت قبلى دانسته است به اين معنا كه حالت اجازه خواستن آنها براى غزوهء ديگرى تكرار مىشود . اما طبرسى از او تبعيت نكرده و گفته است : يعنى خداوند تو را از اين سفر و از اين غزوه بازگرداند . « 4 » و لازمهاش اين است كه قائل به فاصلهء زمانى دو ماه بين دو آيه شويم كه با سياق آيات سازگارى ندارد . « 5 »
هامش
( 1 ) . همان ، ج 5 ، ص 268 و از او در مجمع البيان ، ج 5 ، ص 84 .
( 2 ) . همان ، ج 5 ، ص 268 .
( 3 ) . همان ، ج 5 ، ص 271 و از او در مجمع البيان ، ج 5 ، ص 87 .
( 4 ) . مجمع البيان ، ج 5 ، ص 86 .
( 5 ) . چنان كه در الميزان ، ج 9 ، ص 356 بدان اشاره كرده است . اين آيه و آيهء بعدى وحدت سياق دارند و قبل از بازگشت به مدينه نازل شدهاند . براى همين آن حضرت بر جنازهء عبد الله بن ابى نماز نخواند و اخبارى كه مخالف اين باشند ، به خاطر مخالفت با قرآن ، كنار گذاشته مىشوند .