( 1 ) بعد از آن وى متعرض اين نشده است كه اين آيات چه وقت نازل شده است ؟ آيا همانند آيات بعدى ، بعد از عقبه و قبل از وصول به مدينه نازل شده است ؟ يعنى همانطور كه اشاره شد ، قبل از آخر ماه رمضان نازل شده است و تا نيمهء ذى القعده و بعد از مرگ عبد الله بن ابى معطل گذاشته شده است ؟ اين در حالى است كه ظاهرا اخبار مربوطه اين را مىرساند كه فاصلهء زمانى قابل اعتنايى بين نزول آيات برائت و ارسال ابو بكر در ابتدا و سپس على عليه السّلام براى قرائت آن بر كفار قريش ايجاد نشده است و چنان كه خواهد آمد در همان موسم حج آينده اين كار انجام شده است ؛ از اين رو خبر ثعلبى در تفسيرش را ترجيح دادهايم كه مىگويد : در آن روز تمام اين سوره به يكباره نازل شده است . « 1 »
( 2 ) شيخ طوسى در تفسير آيهء 94 :
« إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ »
؛ هنگامى كه به سوى آنها بازگشتيد . مىنويسد : خداوند متعال خبر داد كه اين قوم به هنگامى كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و مؤمنان بازگشتند ؛ نزد ايشان مىرفتند و از تأخير و كوتاهى خويش عذرخواهى مىكردند . « 2 » در اينجا وى مىگويد : « مىرفتند » و گويى كه وى اخبار از گذشته داده است و نه از آينده .
در آيهء 83 كه مىفرمايد :
« فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ »
، رجوع را بين بازگشت چيزى به مكانى كه بوده است و بين بازگشت چيزى به حالتى كه بوده است در ترديد مىگذارد . « 3 » اين آيه در صدد ايجاد زمينهاى براى آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله است كه اگر خواست براى غزوهء ديگرى حركت كند و نظر اين منافقان متخلّف عوض شد و پيش آمدند تا اجازه بگيرند كه در اين غزوه وى را همراهى كنند ، به آنها بگويد :
چون در غزوه تبوك شركت نكرديد ، پس در اين غزوه هم شركت نكنيد و در خانههايتان بنشينيد .
( 3 ) پس معناى آيه اين مىشود كه اگر خدا چنين حالتى را براى تو پيش آورد و غزوهء ديگرى پيش آمد ، به اين منافقان متخلّف بگو . . . و به معناى بازگشت از تبوك به سوى مدينه نيست زيرا كه در اين صورت بازگشت وى به سوى تمام اهل مدينه است نه به سوى طائفهاى از آنها و در اين صورت معناى بازگشت به سوى طائفهاى از آنها چه مىتواند باشد ؟ ! اگر بازگشت را به معناى بازگشت به حالت سابق نگيريم و بلكه به معناى بازگشت به مدينه بگيريم ، معناى اجازه خواستن براى خروج چه مىتواند باشد ؟ ! خروج براى چه كارى ؟ اينها بدون فرض بازگشت به حالت قبلى نمىتواند معنا داشته باشد .
هامش
- خداوند متعال بود كه مىفرمايد :« انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا »كه در اين صورت چهل آيهء ابتدايى ، بعدا براى برائت نازل شد . و در آن از مجاهد نقل شده است : اولين آيهء سورهء برائت كه نازل شد ، اين بود :« لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ ». و ما قبل اين آيه بعدا براى برائت نازل شده است و طبرسى اين دو را در مجمع البيان روايت نكرده است .
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 5 ، ص 4 .
( 2 ) . التبيان ، ج 5 ، ص 281 .
( 3 ) . همان ، ج 5 ، ص 270 .