( 1 ) مطلب به همين صورت در الميزان آمده است و خبر عقبه كه نقل شد ، از آخرين اخبارى است كه به هنگام عبور رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله از عقبه نقل شده است ، بنابراين سورهء توبه با آياتى كه اشاره به توطئه عقبه دارد ، بعد از اين توطئه نازل شده و نه قبل از آن و در اين صورت اين سؤال مطرح مىشود كه اين توطئه در چه زمانى بوده است ؟
در اين مورد صاحب الميزان مىنويسد : هنگام بازگشت به مدينه اين واقعه رخ داده است . و براى اثبات گفتار خويش به اين دو آيه استناد مىكند :
« فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ . . . »
؛ و اگر خداوند تو را به طائفهاى از آنها بازگرداند .
و آيه :
« سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ . . . »
؛ به سرعت براى شما قسم مىخورند . هنگام كه به سوى آنها بازگرديد .
و مىنويسد : مطالب اين آيه و آياتى كه در سياق و متصل به آنها مىباشند ، نشان مىدهد در هنگامى نازل شدهاند كه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله در حال بازگشت بوده است . « 1 »
( 2 ) همچنين مىنويسد : سياق اين آيات و از جملهء آيهاى كه مىفرمايد :
« وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً »
، هرگز بر هيچ كدام از اموات آنها نماز نخوان . تصريح مىكند كه هنگام بازگشت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله از تبوك نازل شدهاند . و اين در سال هشتم هجرى بوده است در حالى كه مرگ عبد اللّه بن أبيّ در مدينه و در سال نهم هجرى اتفاق افتاده است . « 2 » بنابراين نزول سورهء توبه با اين قسمت از آيات قبل از مرگ عبد اللّه بن أبيّ رخ داده است و عمدهترين دلايل وى ، دلالت آيات سهگانهء سابق مىباشد كه خداوند مىفرمايد :
« فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ . . . »
، و اگر خداوند ، تو را به سوى طائفهاى از آنها بازگرداند ، و
« إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ »
، و هنگامى كه به سوى آنها بازگرديد ، و
« إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ »
، و هنگامى كه پيش آنها برگرديد .
( 3 ) بعد از اين آيات سهگانه ، سه آيهء ديگر هست كه به بيان حوادثى مىپردازد كه بعد از تبوك اتفاق افتاده است . اولين آيه اين است :
« وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ . . . »
. و ديگرانى كه به گناه خودشان ، اعتراف كردند . كه آنها را به اعراب كه غير از منافقين هستند ، مربوط مىداند . « 3 » آيهء بعدى اين است :
« وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ . . . »
؛ و ديگرانى كه اميد به خدا دارند . يا اينكه آنها را عذاب مىكند و يا آنها را مىبخشد . كه در تفسير آن به اخبارى اشاره مىكند كه در شأن نزول اين آيه وارد شده است و مىگويد كه
هامش
( 1 ) . همان ، ج 9 ، ص 360 .
( 2 ) . همان ، ج 9 ، ص 367 .
( 3 ) . همان .