در شأن سه نفر نازل شده كه از همراهى با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله خوددارى كردند و سپس توبه نمودند . « 1 » و آيهء سوم اين است :
« لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرِينَ . . .
وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا . . . »
؛ هرآينه خداوند ، پيامبر و مهاجرين و سه نفر از كسانى كه تخلف كردند را بخشيد .
( 1 ) علامه مىنويسد : سياق اين دو آيه نشان مىدهد كه در صدد بيان غرض واحدى هستند و به هم متصل بوده و كلام واحدى هستند . . . و همين اقتضا مىكند كه با هم نازل شده باشند . « 2 » امّا نسبت و سياق موجود در ميان اين آيات سهگانه را كه ظاهرا بعد از اين حوادث نازل شدهاند و آيات سهگانهاى كه مىگفت بعد از عقبه و قبل از رسيدن به مدينه نازل شدهاند ، روشن است و لازمهء اين دو امر ، قائل شدن به جدايى اين دو نزول مىباشد . شايد كه وى به خاطر اينكه اين را از مجمع البيان نقل كرده است تعليقهاى بر آن ننوشته است . وى مىنويسد : « آنها بر آن حالت به مدت پنجاه روز باقى ماندند و به درگاه خدا تضرع و توبه مىكردند تا خدا توبهء ايشان را پذيرفت و آيهء دربارهء آنها نازل شد . « 3 »
( 2 ) علّامه طباطبايى ، اتصال آياتى را كه به نزول آنها بعد از حادثهء عقبه و قبل از وصول به مدينه يقين پيدا كرده ، اختيار مىكند و آنها را تا آخر آيهء 106 مىداند . سپس آيات أعراب را كه از 97 تا 106 مىباشد از آنها جدا مىكند كه آخر آن اين است :
« وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ »
؛ ديگرانى كه اميد به رحمت خدا دارند .
همچنين آياتى كه احتمال داده شأن نزول آنها دربارهء متخلفان سهگانه باشد ، چنان كه در أخبار مربوط به أسباب نزول آمده است . پس از آن آيات مسجد ضرار مىآيد كه از 107 تا 110 را شامل مىشود و از آيات 111 تا 123 را نقل مىكند كه در آن دو آيهء مرتبط با متخلفان سهگانه قرار دارد كه شامل آيهء 117 و 118 مىباشد . بنابراين فاصله احتمالى بين انتظار و اميد آنها تا هنگام قبول توبه ، يا قبل از آيات مسجد ضرار بوده است و يا بعد از آن .
( 3 ) وى همچنين مىنويسد : نزديك است رواياتى كه در شأن على عليه السّلام وارد شده و مىگويد : وى آيات برائت را بر مشركان قرائت كرد ، بر يك نقطه مجتمع شوند ، زيرا بعضى از روايات مىگويند كه آيات برائت نهتا بوده است و برخى ده تا و برخى شانزدهتا و برخى سىتا و برخى سى و سهتا و برخى سى و هفتتا و برخى چهلتا را مىشمارند . « 4 »
هامش
( 1 ) . همان ، ج 9 ، ص 381 .
( 2 ) . همان ، ج 9 ، ص 399 .
( 3 ) . الميزان ، ج 9 ، ص 408 به نقل از مجمع البيان ، ج 5 ، ص 105 به نقل از تبيان ، ج 5 ، ص 197 از مجاهد و قتاده .
( 4 ) . الميزان ، ج 9 ، ص 175 و در التبيان ، ج 5 ، ص 224 از ابى الضحى نقل مىكند : اولين چيزى كه از سورهء برائت نازل شد اين قول -