عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ ما أَنْفَقُوا وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ وَ لْيَسْئَلُوا ما أَنْفَقُوا ذلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ »
؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، چون زنان با ايمان مهاجر ، نزد شما آيند آنان را بيازماييد . خدا به ايمان آنان داناتر است . پس اگر آنان را با ايمان تشخيص داديد ، ديگر ايشان را به سوى كافران بازنگردانيد : نه آن زنان بر ايشان حلالند و نه آن [ مردان ] بر اين زنان حلال . و هر چه خرج [ اين زنان ] كردهاند به [ شوهران ] آنها بدهيد ، و بر شما گناهى نيست كه - در صورتى كه مهرشان را به آنها بدهيد - با ايشان ازدواج كنيد و به پيوندهاى قبلى كافران متمسك نشويد [ و پاىبند نباشيد ] و آنچه را شما [ براى زنان مرتد و فرارى خود كه به كفار پناهنده شدهاند ] خرج كردهايد [ از كافران ] مطالبه كنيد و آنها هم آنچه را خرج كردهاند [ از شما ] مطالبه كنند . اين حكم خداست كه ميان شما داورى مىكند و او داناى حكيم است .
( 1 ) تا آيهء نهم را توضيح داده و گفتيم كه در مورد اقدام حاطب بن ابى بلتعه نازل شده است كه مىخواست اهل مكه را از خطر حملهء پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله آگاه كند . « 1 » بنابراين نزول آن بعد از صلح حديبيه و عمرهء قضا و كمى قبل از فتح مكه بوده است . با اين وجود از مقاتل از ابن عباس روايت كردهاند : وقتى كه در حديبيه صلحنامه را نوشتند و امضا كردند ، سبيعه ، دختر حرث اسلميّه و همسر صيفى بن راهب يا مسافر مخزومى كه مسلمان شده بود و همسرش مشرك بود ، نزد مسلمانان آمد . پس از مدتى شوهرش در طلب وى آمد و به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله عرض نمود : اى محمد ، تو با ما شرط كردهاى كه زيردستان ما را به ما بازگردانى و هنوز مركّب صلحنامه خشك نشده است ، پس همسرم را به من بازگردان . در اين حال آيهء دهم از سورهء ممتحنه نازل شد كه :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا . . . »
و رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله كابين اين زن و آنچه را كه بر او انفاق كرده بود را به شوهرش داد و او را به آنها تحويل نداد . « 2 » اين مطلب اقتضا مىكند كه آيهء دهم اين سوره دو سال قبل از آيات نهگانه مذكور نازل شده باشد ، كه خلاف ظاهر و بسيار بعيد است .
( 2 ) امّا شيخ طوسى در تبيان از عروة بن زبير در مورد شأن نزول اين آيه روايت مىكند : كلثم ، دختر ابى معيط كه مسلمان شده بود به مدينه هجرت كرد . دو تن از برادرانش آمدند و از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله درخواست كردند كه او را به آنها بازگرداند ؛ اما خداوند ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را از اين كار نهى كرد . « 3 »
هامش
( 1 ) . تفسير قمى ، ج 2 ، ص 362 و تفسير فرات كوفى ، ص 480 و سيرهء ابن هشام ، ج 4 ، ص 41 .
( 2 ) . مجمع البيان ، ج 9 ، ص 410 .
( 3 ) . التبيان ، ج 9 ، ص 584 .