شدهاند و نهايت امر اين است كه توالى آيات اقتضا مىكند كه اين زنان در نزديكىهاى فتح مكه و هنگامى كه حاطب بن ابى بلتعه براى جاسوسى تلاش كرد ، به مدينه هجرت كردهاند و در اين صورت ناهماهنگى به وجود نمىآيد .
( 1 ) در آنچه از منابع تاريخى كه در دسترس ما قرار دارد ، مطلبى در مورد احتجاج مشركان به تفسير اين شرط وجود ندارد كه مسلمانان مىگفتند مخصوص برگرداندن مردان است و شامل زنان نمىشود ، در حالى كه مشركان مىتوانستند بدان احتجاج كنند و عدم برگرداندن زنان را نقض صلحنامه بدانند ، ولى آنها مىدانستند كه خودشان از مدتها قبل ، صلحنامه را نقض كردهاند و اين احتجاج بهره و سودى برايشان ندارد ، به همين جهت دنبال آن بودند كه صلحنامه را تجديد كنند و در مورد زنان سكوت اختيار كرده بودند .
( 2 )
نزول سورهء نصر
شيخ طوسى در تبيان از حسن و مجاهد روايت مىكند : سوره نصر وعدهء خداوند به پيامبرش مىباشد كه در مورد فتح مكه و پيروزى او بر كفار قريش قبل از وقوع فتح نازل شده است . و از قتاده روايت مىكند :
پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بعد از اين وعده تا دو سال زنده بود و سپس رحلت كرد . « 1 » و در خبرى كه در مورد ترتيب نزول سورهها به آن اعتماد كردهايم آمده كه اين سورهء صد و دوم است كه بعد از حشر و قبل از نور نازل شده و ده سوره بعد از ممتحنه قرار دارد . « 2 »
هامش
( 1 ) . التبيان ، ج 10 ، ص 425 - 426 و خلاصهء آن در مجمع البيان ، ج 10 ، ص 844 آمده است .
( 2 ) . التمهيد ، ج 1 ، ص 106 - 107 . و واقدى در ج 3 ، ص 889 از زهرى روايت مىكند كه گفت : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مكه را در سيزدهم ماه رمضان فتح كرد و خدا در اين مورد نازل فرمود :« إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ ». و واحدى با سند خود از عكرمة از ابن عباس روايت مىكند : هنگامى كه آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله از غزوهء حنين بازگشت ، خداوند نازل فرمود :« إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ »، ص 401 . و اين هم بعد از فتح مكه بوده است . كلينى در كافى ، ج 2 ، ص 628 و صدوق در عيون الخبار الرضا عليه السّلام ، ج 2 ، ص 6 از پدرش از جدش امام صادق عليه السّلام روايت مىكند كه فرمود : آخرين سورهاى كه نازل شد :« إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ »بوده است و اين ، سخن قمى در تفسيرش ، ج 2 ، ص 446 را نزديكتر به واقع مىنمايد كه مىگويد : اين آيه در حجّة الوداع در منى نازل شد و طبرسى در مجمع البيان ، ج 10 ، ص 884 از ابن عباس روايت مىكند : هنگامى كه سورهء :« إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ . . . »نازل شد آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله فرمود :
به خود گفتم كه امسال قاصد مرگ تو را خبر مىكند . و آنچه را از مقاتل روايت مىكند اين است كه : اين سوره ، سورهء توديع ناميده مىشود و اين منافات دارد با آنچه كه از او در همين كتاب روايت كرده است كه : وقتى اين سوره نازل شد ، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آن را براى اصحاب قرائت كرد و آنان خوشحال شده و به همديگر تبريك مىگفتند [ ؟ ] و عمويش عباس گريه مىكرد ، از او پرسيد : اى عمو چرا گريه مىكنى ؟ گفت : گمان مىكنم كه غزل خداحافظى را مىخوانى ، اى رسول خدا . پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : همين طور است كه مىگويى . مقاتل مىگويد : پس از آن رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله تا دو سال زنده بود !
طبرسى اين دو روايت را نقل كرده و از ناهماهنگى ميان آن سخنى نگفته است .