( 1 ) طبرسى اين را در مجمع البيان از حبّايى اين گونه نقل مىكند : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود : شرط ما در خصوص مردان بوده است نه زنان . و به نقل از زهرى اضافه كرده است : اميمة ، دختر بشر از دست شوهر كافرش ، ثابت بن دحداحه به مدينه فرار كرد و مسلمان شد و رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله او را به تزويج سهل بن حنيف درآورد . و او همان مادر عبد اللّه بن سهل مىباشد . و ديگرى أروى ، دختر ربيعة بن حرث بن عبد المطّلب مىباشد كه به مدينه فرار كرد و رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله او را به خالد بن سعيد بن عاص بن اميّه تزويج كرد . « 1 » و اين موارد با نزول آيات انسجام و هماهنگى دارد .
هنگامى كه آيه دستور داد :
« فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ »
؛ آنها را به كفّار بازنگردانيد ، به دنبال آن استدلال كرد كه : « اين زنان براى كافران حلال نمىباشند و اين كافران براى اين زنان حلال نمىباشند . » و سپس حكم بعدى را ذكر مىكند كه :
« وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ »
؛ يعنى اينها را در عوض زنان كافر نگيريد .
( 2 ) قمى در تفسير خود مىنويسد : شأن نزول آيه اين بوده است كه همسر عمر بن خطاب به نام : فاطمه دختر ابى اميّة بن مغيرهء مخزومى اسلام نياورد و همراه عمر هجرت نكرد و در نتيجه از هم جدا شدند .
سپس معاوية بن ابى سفيان « 2 » اين زن را تزويج كرد . طبرسى هم در مجمع البيان از زهرى اين جريان را ذكر كرده و افزوده است : عمر همسر ديگرى به نام امّ كلثوم ، دختر عمرو بن جدول خزاعى ، مادر عبد اللّه بن عمر ، داشت كه به مدينه نيامد و ابو جهم بن حذافهء عدوى « 3 » او را تزويج كرد ، براى همين رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله دستور داد كه از غنائم به مقدار كابين اين دو زن « 4 » به عمر بپردازند تا به آيهء بعدى عمل كرده باشند كه فرموده :
« وَ إِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْواجُهُمْ مِثْلَ ما أَنْفَقُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ »
؛ و در صورتى كه [ زنى ] از همسران شما به سوى كفار رفت [ و كفار كابين مورد مطالبهء شما را ندادند ] و شما غنيمت يافتيد ، پس به كسانى كه همسرانشان رفتهاند ، معادل آنچه خرج كردهاند ، بدهيد و از خدايى كه به او ايمان داريد ، بترسيد .
( 3 ) و آيهء بعدى مىفرمايد :
« يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ . . . »
اى پيامبر هنگامى كه زنان مؤمن نزد تو مىآيند و با تو بيعت مىكنند كه . . . » . اين آيه پس از فتح مكه و هنگام بيعت زنان قريش با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نازل شده است كه دربارهء آن صحبت خواهد شد . بنابراين اين آيات به صورت متوالى نازل
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 9 ، ص 411 .
( 2 ) . تفسير قمى ، ج 2 ، ص 363 .
( 3 ) . مجمع البيان ، ج 9 ، ص 411 - 410 .
( 4 ) . تفسير قمى ، ج 2 ، ص 363 .