ظاهر آيه چنين مىرساند كه اين آيه و آيات بعدى ، بعد از ورود پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به مدينه و خروج آن حضرت به سوى خيبر بعد از صلح حديبيه نازل شده باشد و اين در حالى است كه مرحوم قمى در تفسير آيات ، متعرض آن نشده است . و در اين آيه مىفرمايد : « فقال اللّه » و نفرموده است : « فأنزل الله » .
آيا آيه بدون توجه به تغييرات تفسير قمى ظاهر در اين امر نيست ، بلكه احتمال دارد كه پيشبينى از حوادث آينده باشد ، چنان كه شيخ طوسى « 1 » و مرحوم طبرسى « 2 » و واقدى « 3 » آن را نقل كردهاند .
( 1 ) بيعت رضوان كه زير درخت انجام شد قبل از انعقاد صلح حديبيه بوده است و در اين صورت اگر فتح مبين ، فتح به واسطهء انعقاد صلح بوده است ، بعيد نيست كه فتح قريب كه در قول خداوند متعال آمده است :
« لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً »
« 4 » ؛ خداوند از مؤمنانى كه زير درخت با تو بيعت كردند ، خشنود شده و مىدانست در دلشان چه مىگذرد ، لذا آرامشى بر آنها نازل كرد و به فتحى نزديك پاداششان داد . همان فتح مبين باشد ، چنان كه واقدى گفته است . « 5 » نه فتح مكه ، چنان كه جبّايى گفته و نه فتح خيبر ، چنان كه از قتاده نقل شده است . « 6 » بلكه فتح خيبر از غنيمتهاى كثيرهاى بود كه خداوند در آيه بعدى وعده به آن داده است .
( 2 ) بنابراين اشارهء خداوند متعال در آيهء
« فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ »
اشاره به همان فتح مبين قريب است و شيخ طوسى هم گفته است كه مقصود همان صلح است و در اين صورت صلح نه تنها فتح مبين قريب بوده است ، بلكه صلح به همراه بيعت رضوان يكى از غنائم بزرگ براى مسلمانان بوده است .
اين معنا همان است كه شيخ طوسى آن را نيازمند به تفسير دانسته و گفته است : بيعت رضوان را غنيمت ناميده است ؛ زيرا خداوند متعال دربارهء آن مىفرمايد :
« لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ »
« 7 » ، هرآينه خداوند از مؤمنان راضى شد . و آيه روشن كرده است كه خداوند چه چيزى را براى آنها به عنوان فتح قرار داده است ، زيرا به آيه
« وَ كَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ »
؛ خداوند دست متعرضان را كوتاه كرد ، عطف شده است و آنها مشركانى بودند كه در اطراف پيامبر و اصحابش مىچرخيدند تا شايد بتوانند ضربهاى
هامش
( 1 ) . التبيان ، ج 9 ، ص 322 .
( 2 ) . مجمع البيان ، ج 9 ، ص 173 .
( 3 ) . مغازى واقدى ، ج 2 ، ص 619 .
( 4 ) . فتح ( 48 ) ، 18 .
( 5 ) . مغازى واقدى ، ج 2 ، ص 162 به نقل از زهرى از سعيد بن مسيب .
( 6 ) . التبيان ، ج 9 ، ص 328 و مجمع البيان ، ج 9 ، ص 176 .
( 7 ) . التبيان ، ج 9 ، ص 328 .