مىجهد و راه را براى آنان روشن مىسازد ، پيش مىروند و هنگامى كه خاموش مىشود ، بازمىايستند و اگر خداى مىخواست ، گوش آنها را كر و ديدگاه نشان را كور مىكرد ، كه خداوند بر هر چيز قادر است .
( 1 ) سپس به دو گروه كفار و منافقين اشاره مىكند و مىفرمايد :
« يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ، الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ »
« 1 »
و آنگاه مىفرمايد :
« وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ »
« 2 »
سپس آنها را از نقض پيمانى كه با پيامبر اكرم بستهاند برحذر داشته و كيفيت شروع خلقت را بيان مىكند و دربارهء مقام و مرتبهء آدم عليه السّلام مطالبى را مىفرمايد و رفتار خداوند با وى به هنگامى كه از دستور خدا سرپيچى كرد را بازگو مىكند و از سياق آيات فهميده مىشود كه اين آيات شأن نزولى داشته است « 3 » از جمله اين كه از آيهء 26 بقره فهميده مىشود كه خداوند در آن مىفرمايد :
« إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً »
؛ خداوند را از اين شرم نيست كه به پشه يا بالاتر از آن مثل زند ، چرا كه مؤمنان مىدانند آن حقيقتى است از طرف پروردگارشان ، اما كافران مىگويند : مقصود خدا از اين مثل چيست ؟ بدين سان بسيارى را گمراه و بسيارى را هدايت مىكند .
( 2 ) آنها كه كافر شده و كفر خويش را آشكار كرده بودند ، وقتى آيهء 41 سورهء عنكبوت مكىّ را شنيده بودند كه مىفرمايد :
« مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ »
؛ مثل كسانى كه غير خدا را به دوستى يا رهبرى برگزينند ، همچون خانهاى است كه عنكبوت بسازد ، و اگر مىدانستند سستترين خانهها ، خانهء عنكبوت است .
( 3 ) براى همين گفتند كه منظور خدا از ذكر عنكبوت و مگس چيست ؟ « 4 » يا اين كه مىگفتند كه شأن خدا اجّل از اين است كه چنين مثالهاى بزند « 5 » و خداوند با اين آيه از سورهء بقره جوابشان را داده است .
هامش
( 1 ) . بقره ( 2 ) ، 22 .
( 2 ) . همان ، 23 - 24 .
( 3 ) . سيرهء ابن هشام ، ج 2 ، ص 177 - 181 .
( 4 ) . التبيان ، ج 1 ، ص 11 به نقل از قتاده . گمان مىكنم كه اضافه كردن ذباب ( مگس ) به عنكبوت از خطاى راويان باشد ، زيرا ذباب در سورهء حج كه مدنى است و بسيار متأخّر از بقره است ، ذكر مىشود .
( 5 ) . التبيان ، ج 1 ، ص 11 به نقل از ابن عباس و ابن مسعود .