لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ »
؛ كسانى را كه در راه ما مجاهدت كنند به راههاى خويش راهنمايى خواهيم كرد و خداوند با نيكوكاران است .
( 1 ) در اينجا خبرهايى كه از ابن عباس در مورد آخرين سورهاى كه قبل از هجرت نازل شده ، مختلف است ؛ يعنى در همان حال كه طبرسى در مجمع البيان از حاكم حسكانى از عطاء از ابن عباس نقل كرده است ، آخرين سورهاى كه بعد از عنكبوت و قبل از هجرت نازل شده ، مطفّفين بوده است . « 1 »
و زركشى در البرهان و سيوطى در الاتقان « 2 » و ابن نديم در الفهرست از محمد بن بشير انصارى همين مطلب را نقل مىكنند ، لكن وى اضافه مىكند كه گفته مىشود : اين سوره مدنى است . « 3 » و سيوطى در الاتقان خبرى را از ابن عباس و خبر ديگرى را از بيهقى از عكرمة از ابن عباس نقل مىكند كه اين دو خبر در ترتيب سورهها اختلاف دارند ؛ اما بر اين كه سورهء مطففين ، سورهاى مدنى است اتفاق نظر دارند ، بر خلاف خبر سابق كه آن را مكى مىدانست . « 4 » ( 2 ) طبرسى در مجمع البيان اين قول را از حسن بصرى و ضحاك « 5 » نقل كرده و اضافه مىكند كه عكرمه از ابن عباس سبب نزول آن را چنين دانسته است : هنگامى كه رسول الله صلّى اللّه عليه و آله به مدينه آمد ، مردم آنجا بسيار كمفروشى مىكردند و براى همين خداوند فرمود :
« وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ »
؛ واى بر كمفروشان ، از آن به بعد بود كه مردم مدينه كمفروشى را كنار گذاشتند . و از سدّى روايت كرده است كه : وقتى رسول الله صلّى اللّه عليه و آله به مدينه آمد ، مردى به نام ابو جهينه در آنجا زندگى مىكرد كه دو پيمانه متفاوت داشت كه با يكى جنس مىخريد و با يكى مىفروخت ، براى همين آيات اين سوره نازل شد ، « 6 » بلكه در روايت ابى جارود در تفسير قمى آمده است كه امام باقر عليه السّلام فرمود : وقتى نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله وارد مدينه شد ، مردم مدينه بسيار كمفروشى مىكردند و پس از اين كه اين آيات نازل شد ، « 7 » آنها دست از اين كار خويش برداشتند و اين معناى همان روايتى است كه عكرمه از ابن عباس نقل كرده و ما آن را اختيار كردهايم .
( 3 ) بنابراين آخرين سورهاى كه در مكه نازل شده ، همان عنكبوت بوده است كه در آن مسلمانان مأمور به هجرت شدهاند و پس از نزول اين سوره ، رسول الله صلّى اللّه عليه و آله به اصحابش دستور داد كه به صورت انفرادى و جمعى به مدينه هجرت كنند و خودش بعدا به آنها پيوست .
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 10 ، ص 613 .
( 2 ) . الاتقان ، ج 1 ، ص 11 به نقل از ابن ضريس كه در قرن پنجم مىزيسته است .
( 3 ) . الفهرست ، ص 37 .
( 4 ) . الاتقان ، ج 1 ، ص 10 .
( 5 ) . مجمع البيان ، ج 10 ، ص 685 .
( 6 ) . همان ، ص 687 .
( 7 ) . تفسير قمى ، ج 2 ، ص 410 .