هر چند خداوند خود به حقيقت امور آگاهتر است « 17 » .
هامش
( 17 ) - ما نيز از اين پيش بيان داشتيم كه اگر ادّلهء ما تنها اين را ثابت كند كه رسول خدا ( ص ) على ( ع ) را دوست داشت چنين مفادّى در اين حد نخواهد توانست اثبات كنندهء حقّانيّت و مشروعيّت خلافت براى او و سلب مشروعيّت از هر چيزى جز آن باشد . امّا حقيقت امر آن است كه اين حديث بسان چندين حديث ديگر جانشينى رسول خدا ( ص ) را براى على ( ع ) مورد تصريح قرار مىدهد و نه فقط محبّت رسول خدا ( ص ) با او را ، زيرا قراين مختلف و از جمله آن ، قراين لفظى كه اين حديث را در ميان گرفته گوياى اين مطلب است كه مراد از ولايتى كه در اينجا رسول خدا ( ص ) از آن سخن به ميان آورده دوستى خود با على ( ع ) نيست ، بلكه آنچه صريحا در عبارت آن حضرت آمده ولايت او بر مردم است . اگر در ظاهر اين حديث نيز اندكى نه تأمّل بلكه نگريسته شود خواهيم ديد اصلا در اين حديث بحثى از اين وجود ندارد كه رسول خدا ( ص ) فرموده باشد من دوست على هستم ، بلكه آنچه هست سخن از رابطهاى است كه على با مردم و مردم با على دارند يا بايد داشته باشند و اين حديث بيانگر تكليف مردم است و نه رابطهء شخصى موجود ميان پيامبر و على ( ع ) زيرا رسول خدا ( ص ) مىفرمايد : « اين على مولى و صاحب اختيار هر كسى است كه من صاحب اختيار او بودهام » . اين اندك نگاهى به حديث غدير و مفادّ آن است امّا اگر بخواهيم به اصل مشروعيّت خلافت براى هر كسى يا عدم مشروعيّت آن برسيم اجمال سخن اين خواهد بود كه بايد به اصل لا إله الّا اللّه برگرديم و تفصيل سخن نيز چنين خواهد بود كه اگر بپذيريم لا إله الّا اللّه اصل و اساس دين است و اگر بپذيريم كه كلمهء توحيد منبع فيض بخش همه معارف و احكام براى مسلمين است و اگر بپذيريم كه توحيد يك اصل فراگير و همه جانبه است ، اين مشعل راه حركت امّت اسلامى و تكليف جانشينى رسول خدا ( ص ) را نيز مشخّص خواهد كرد . « مسأله توحيد در طاعت و فرمانبرى از مهمترين مسائل توحيد و منظور از آن اعتقاد به اين امر است كه هيچ كس جز خداوند وجود ندارد كه فرمانبرى از او به واسطه خود او واجب باشد و بنابراين او تنها كسى است كه مىبايست از او اطاعت و فرمانبرى شود . امّا اطاعت و فرمانبرى از غير او تنها هنگامى جايز است كه به اذن و به امر او باشد و گر نه حرام خواهد بود و علّت اين امر نيز آن است كه طاعت از شؤون مالك و مملوك بودن و از فروع رب و مربوب بودن است . و به تعبير روشنتر توحيد طاعت در حقيقت از شؤون توحيد افعالى شمرده مىشود » ( مفاهيم القرآن فى معالم التوحيد ، جعفر سبحانى ، به تقرير جعفر الهادى ، ص 562 ) .