شرح مثنوى — صفحة 136

ن 914 22 - ك 310 2 چون جزا سايه است اى قدّ تو خم : اشارتست به آن چه پيش از اين گفتيم كه : تكرار اعمال و علوم و ادراكات موجب ملكات عمليّه و علميّه مىشود . و آن ملكات ظلّ مىاندازند از صور ملكوتيه و صرفهء از مادهء دنيويه . و آن ملكات براى آن صور چون ارواحند براى اجساد . پس اگر ملكات حميده است ، اظلال آنها صور حسنه و زيبا باشد . و اگر ملكات رذيله است ، صور موحشه و شوها . پس چنان كه اگر قد جسمانى راست است ، سايه اش راست است ، و اگر كج است ، سايه اش كج است ، همچنين قامت نفس ، اگر بر احسن تقويم است و رويش به قبلهء حقيقى ، و سرش به فوق حقيقى است ، پس فطرت ثانيه بر طبق فطرت اولى است ، كه * ( « لَقَدْ خَلَقْنَا اَلإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ » 95 : 4 ( 1 ) . و اگر ناكس الرأس و مخلَّد الى ارض الطَّبيعة است ، پس از آنهاست كه « يُحشَروُنَ عَلى صُوَرٍ يَحسُنُ عِندَهَا اَلقِرَدَةُ وَالخَنازيرُ » ( 2 ) كه برازخ اعمال بر طبق اعمال است . پس معلوم شد كه جزايى كه صور برزخيه است ، مانند سايه است براى ملكات .