شرح مثنوى — صفحة 424

ن 808 15 - ك 275 2 عالم امر : عالم مجردات است . چه مجردات مرسله - كه عقول كليه‌اند - و چه مجردات مضافه - كه نفوساند . و عالم اجسام ، عالم خلق است . و اين اصطلاح مأخوذ است از قول حق - تعالى - * ( أَلا لَه اَلْخَلْقُ وَاَلأَمْرُ . 7 : 54 ( 1 ) و جهت مناسبت اطلاق « امر » بر مجردات آن است كه آنها چون ماده - بلكه مدة - نمىخواهند ، به مجرد امر و كلمهء كُنْ موجود مىشوند . و جهت دگر آن است كه چون ماهيّت ندارند و مندكّ الانانيةاند ، پس مجرّد امرند - كه وجود منبسط است ، و كلمهء حق است . و يكون كه ماهيّت است و مؤتمر يا مادهء مؤتمره نيست . بلى اجسام متعلَّق است به آنها ، نه آنها به اين . پس اين كون يكون هست . و اما اجسام ، خلقند . چه خلق در لغت ، تقييس و تقدير است . و اجسام ، مقادير دارند . و مراد به صفات ، صفات فعليه است . كه مجردات مرسله ، صفات فعليه ى خدايند . عقل كل ، علم الله و مشيّة الله . و بر اين محمول است آن چه مأثور است كه اَوَّلُ ما صَدَرَ هُوَ المَشِيَّةُ . ( 2 ) و همچنين خَلَقَ الأشْياءَ بِالْمَشِيَّةِ وَالْمَشِيَّةَ بِنَفْسِها . ( 3 ) چه صفات ذاتيه عين ذاتند و داخلند در اين مصراع كه :