مىرسد واقف نمىشود . كلّ وجودات در وجود او مندرج و همهء اطوار مشمول او مىگردد ، كه هيكل جامع توحيد است ، و صورت خلق و حق در او واقع است . و اسماء تشبيهيّه و تنزيهيه - جميعاً - را مظهر و معلَّم است . و اما اطوار ، پس هر يك منكر مقام ديگرند . چنان كه تُرابْ انكارِ تكوينى دارد مر نطفه را ، و نطفه علقه را ، و علقه مضغه را ، و همچنين . و از اينجاست كه حق - جلّ شأنه - مىفرمايد * ( فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ اِئْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً . 41 : 11 ( 1 ) و مولوى ثانياً مىفرمايد :
ن 670 8 - ك 230 25 اين كرم چون : اشارت است به كريمهء * ( وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي اَلْبَرِّ وَاَلْبَحْرِ . 17 : 70 ( 2 ) اى عالم الاجسام و عالم الارواح . پس چون هر سافلى رقيقهء عالى خود است ، و حكايت مىكند او را به نحو اضعف ، و عالى حقيقت آن سافل ، و حكايت مىكند او را به نحو اعلى ، و بينونتى نيست ميان حقيقت و رقيقه مگر به نحو ظليّت و ذى ظليّت ، لهذا فرمود كه اين كرم كردن مقام جمعيت به اين نحو به آدمى - و دارا بودن مقام جسم و جسمانى را هم كه حق تعالى به حَمَلنا هُمْ فِى الْبَرِّ و الْبَحْرِ تعبير فرمود ، و عرفا به مظهريت اسماء تشبيهيه و ايضاً اين قبول انقلاب و اتحاد در هر يك از اطوار خلقت انسانى به عالى خود الى ما شاء الله - دفع انكار است و عين اقرار . و عبارت ، از اينجا تا آخر متعلَّق است به قولش كه « پس مثال تو چو آن حلقه زنى است » . و مراد به حشر جمعيت و استهلاك سافل است در عالى و اقرار تكوينى فطرى . و از اينجاست كه حق تعالى در آخر آيهء شريفهء مذكوره فرموده * ( قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ) * . 41 : 11