ح : سنّت ديگر در مورد شهيدان آن است كه به نقطهاى ديگر انتقال نيابند و در همان صحنهء نبرد دفن شوند تا در زيارت قبور آنان در قتلگاهشان دو درس باشد :
درس شهادت و جهاد و درس ديدن مكانى كه مجاهدان اسلام در آنجا به نبرد و جهاد پرداختند تا آن كه به يكى از « آن دو نيكى » [ پيروزى يا شهادت ] رسيدند .
در نبرد احد حتّى برخى از مردم كشتگان خود را به مدينه انتقال داده بودند ، امّا رسول خدا ( ص ) فرمود تا جنازههايى را كه بردهاند نيز برگردانند و در احد دفن كنند . جابر بن عبد اللّه در همين مورد مىگويد :
« در حالى كه در ميان نظارهكنندگان و منتظران بودم ، ناگاه عمّهام را ديدم كه پدرم و دايىام را بر شترى گذاشته ، به مدينه آورده است تا آنان را در مقبرهء خانوادگى ما دفن كند . در همين زمان بود كه مردى خود را رساند در حالى كه مىگفت : « هان كه پيامبر فرمان مىدهد كشتگان را برگردانيد و آنان را در قتلگاه خود دفن كنيد » . پس آن دو جنازه را برگردانديم و در همانجا كه كشته شده بودند دفن كرديم » « 42 » .
با اين شيوه عمل رسول خدا ( ص ) سنّت در مورد شهيدان بر اين قرار گرفت كه در همان صحنهء نبرد دفن شوند .
ط : جايز است كه دو يا سه نفر با هم در يك قبر دفن شوند ، آنسان كه رسول خدا ( ص ) در پى نبرد احد گاه دو يا سه جنازه را در كنار هم دفن مىكرد و مىپرسيد كه : « چه كسى از اين كشتگان بيشتر قرآن مىخوانده است ؟ » و چون در پاسخ به كسى اشاره مىكردند ، او را قبل از ديگران در قبر جاى مىداد و اگر دو نفر با هم در دنيا رابطهء دوستى و محبّتى داشتهاند آنان را با هم در يك قبر دفن مىكرد ، آنسان كه عبد اللّه بن عمرو بن حزم را با عمرو بن جموح به سبب دوستى آنان با همديگر ، در يك قبر مدفون ساخت .
ى : در نبرد احد در زمانى كه سپاه مسلمانان در هم ريخته بود يكى از
هامش
( 42 ) - البداية و النهاية ، ج 4 ، ص 43 .