مقاومت پرداخت تا آن كه دشمن را از ريشه كن كردن بنياد مسلمين نااميد ساخت و آنان را وادار به ترس از مسلمانان كرد . به همين دليل نيز آن مشركان هنگامى كه سپاه رسول خدا ( ص ) را ديدند كه ديگر بار حالت جنگى به خود گرفته و با آن زخمهايى كه برداشته ديگر بار آمادهء نبرد شده است ، هر چند شكست نخورده بودند از بيم آن كه شكست بخورند جنگ با مسلمانان را به پايان بردند .
رسول خدا ( ص ) سربازان خود را مورد عفو قرار داد تا غرور و قدرت آنان همچنان براى آينده بر جاى بماند ، هر چند آنچه در احد از آنان سر زده بود نه تنها شادى آفرين نبود ، بلكه غمبار نيز بود . رسول اكرم ( ص ) حتّى به عفو آنان بسنده نكرد بلكه از خداوند براى ايشان مغفرت طلبيد .
شايد آنچه باعث شد مسلمانان ناگزير با مشركان رو در روى و درگير جنگ شوند نتايج همان شورايى بود كه رسول خدا ( ص ) با آنان برپا كرد و اگر آنان نظريّهء رسول اكرم ( ص ) را مورد عمل قرار مىدادند ، حتّى از اين نيز بىنياز و در امان بودند . امّا آنچه سبب وارد آمدن خسارتها بر سپاه اسلام شد شورا نبود ، بلكه نافرمانى در مقابل فرمانده و سرپيچى از نظام مقرّر بود . به همين سبب نيز هر چند شورا سبب درگير شدن در يك جنگ شده بود ، امّا خداوند به ادامه كار بر اساس شورا فرمان داد ، چرا كه حتّى اشتباه شورا در بردارنده يك درستى است و آن اين كه ارادهء امّت تقويت مىشود ، آنچنان كه درستى استبداد خود يك خطاست ، چرا كه ارادهء امت را ضعيف مىكند و ضعف اراده عزمها را سست مىكند و روان را تباه مىسازد و چنين چيزى بذاته يك اشتباه است .
رحمت و مهربانى رسول خدا ( ص ) همچنين خود را در برخورد با شهدا نشان داد ، چرا كه رسول اكرم ( ص ) فرمان داد جنازههاى آنان به جاى آن كه به سوى خانوادههايشان برگردانده شود در همان مكان دفن گردد و هر كس نيز خاندانش جنازهء او را مىبرند برگردانده و در همان محل شهادت دفن شود . اين كار بدان سبب بود كه اوّلا جنازههاى آنان از هم نپاشد ، ثانيا مشاهدهء جنازهها بستگان آنان
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 537
مساهمون: حسين صابري
ص٥٣٧