قرآن كريم تصويرى از دو روى شكست و پيروزى را ترسيم مىكند ، آنجا كه آنان به فراز كوه مىگريختند [ كه اين نماد شكست بود ] و رسول خدا ( ص ) نيز آنان را به روى برگرداندن به صحنه نبرد فرا مىخواند [ كه اين عامل پيروزى مجدّد بود ] .
پس از همهء اينها حسرت و ندامت بر مسلمانان چيره شد ، چرا كه نه به مالى و ثروتى دست يافته و نه حتى افراد خود را حفظ كرده بودند . بدين ترتيب اندوهى شديد بلكه دو اندوه آنان را فرا گرفت : اندوهى به سبب از دست دادن افراد و از دست دادن غنايم كه شتافتن به كار گردآورى آن قبل از وقت مناسب عامل آن شده بود و اندوهى به سبب آنچه بر سرشان آمده بود و احساس [ ندامتى ] كه از آنچه كرده بودند به آنان دست داده بود . [ بدين ترتيب آنان با مشغول شدن به اين احساس ندامت ديگر ] نمىبايست بر غنايمى كه از دست دادهاند و يا زخمهايى كه بر سپاه آنان وارد آمده است اندوهى داشته باشند ، چرا كه هر چند اين مسائل نيز مايهء اندوه است ، امّا اندوه اصلى از آن چيزى است كه در درون افراد وجود داشته و آنان را در ظلمتى عميق قرار داده كه ديگر قادر به ديدن هيچ چيز نباشند . به عبارتى ديگر اصلىترين مايهء اندوه و گرفتارى اندوه خسته كننده و ملامتآور ندامت و حسرت نسبت به گذشته است .
هر چند اين اندوه و حسرت همگانى بود و شامل آنان كه خواهان دنيا بودند و نيز شامل آنان كه در پى آخرت بودند مىشد ، امّا خداوند آخرت جويان را پس از اين اندوه مضاعف و متوالى به موهبتى ديگر برگزيد و گرامى داشت و براى آنان آرامش و اطمينانى ناشى از درس عبرتى كه از گذشته گرفته [ و اينك به صحنهء كارزار برگشته بودند ] به وجود آمد . نشان اين آرامش و اطمينان همان خواب سبكى بود كه براى لحظاتى بر آنان غلبه كرد ، چرا كه چنين چيزى جز در حالت اطمينان و آرامش روان و دل و خشنودى بدانچه خداوند تقدير كرده است به وجود نمىآيد .
اين گروه از افراد همه تلاش خود را در راه جهاد به عمل آورده بودند ، امّا به پيروزى
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 528
مساهمون: حسين صابري
ص٥٢٨