ابن كثير در ادامه براى اين مرحله دو دورهء كوتاهتر ذكر مىكند :
الف : دورهاى كه در آن مسلمانان پس از افطار تا هنگام خواب مىخوردند و مىآشاميدند و پس از خوابيدن اباحه خوردن و آشاميدن از بين مىرفت .
ب : دورهاى كه در آن خداوند همبستر شدن با زنان و نيز خوردن و آشاميدن را از هنگام افطار تا طلوع فجر حلال اعلام فرمود ، آنجا كه اين آيات نازل گرديد كه : « در شب روزه ، همبستر شدن با زنان برايتان حلال شده است كه آنان لباس شما و شما لباس آنان هستيد . خداوند مىداند كه شما به خود خيانت مىكرديد . پس بر شما توبه كرد و شما را بخشيد . پس اكنون با زنان همبستر شويد و آنچه را خداوند برايتان نوشته [ و تقدير كرده ] است بجوييد و بخوريد و بياشاميد تا آن هنگام كه از روشنايى فجر ، براى شما رشتهء سفيد از رشته سياه جدا و شناخته شود . سپس روزه را تا شب به پايان بريد و در حالى كه در مسجد به اعتكاف نشستهايد با زنان همبستر نشويد . اينها حدود الهى است بدان نزديك نشويد . بدين سان خداوند آيات خود را براى مردم بيان مىكند شايد تقوا پيشه كنند » « 6 » .
376 - اكنون جاى تأمّل در اظهارات ابن كثير از دو ناحيه است :
الف : وى مىگويد در هنگام تشريع روزه در دوّمين مرحله مسلمانان مخيّر بودند كه روزه بگيرند يا نگيرند و به جاى آن فديه دهند . شايد وى اين سخن را از قسمتى از آيه كه مىگويد : « بر كسانى نيز كه توان آن نداشته باشند به جاى آن فديهاى است كه خوراك بينوايان باشد » « 7 » استنباط كرده است .
به عقيدهء ما و به پيروى از علماى سلف يا حدّاقل برخى از آنها چنين تخييرى ميان روزه داشتن و روزه نداشتن در كار نبوده است چرا كه :
يك : چنين چيزى با وجوب روزه تناقض دارد و اين در حالى است كه به مقتضاى آيهء « اى كسانى كه ايمان آوردهايد روزه بر شما نوشته شد آن سان كه بر
هامش
( 6 ) - همان / 187 .
( 7 ) - همان / 184 .