البتّه در اين آيين عفو و صبر نيز هست ، آنسان كه مىفرمايد : « عفو كنيد و بگذريد » « 16 » اما عفو تنها در آن جايى است كه حاكميّت در اختيار اسلام قرار گرفته باشد و بنا براين عفو اسلامى ، عفوى از موضع قدرت و مايه عزت است نه ناشى از ضعف و تسليمطلبى ؛ آنگونه كه رسول خدا ( ص ) فرمود : « عفو گذشت جز بر عزت و كرامت شخص نمىافزايد » . خداوند نيز در قرآن كريم مؤمنان را به صبر و خويشتندارى فرمان داده و مىفرمايد : « اگر مجازات كنيد ، همانند آنچه به شما ستم روا داشته شده است مجازات نماييد و البتّه اگر صبر [ و خويشتندارى ] كنيد اين براى صابران بهتر است » « 17 » . صبر و خويشتندارى در صحنهء نبرد موجب آن مىشود كه سپاه به جنگ كشانده نشود و بلكه از خود خويشتندارى نشان دهد بدان اميد كه صلحى صورت پذيرد و شمشيرها از نيام بر كشيده نشود ؛ آنسان كه رسول اكرم ( ص ) در جنگها اين شيوه را در پيش مىگرفت و سپاهيان را به اين امر سفارش مىفرمود . در اين ميان گذشت از كسانى كه مؤمنان را آزار داده بودند نيز صبر و تسلّط بر خود لازم داشت . بنا براين صبر تنها در صحنهء رويارويى با دشمن در ميدان نبرد نبوده و نيست ، بلكه هم در آنجا و هم در قدرت تسلّط بر خود در جلوگيرى از غلبهء روح انتقامجويى امرى اجتنابناپذير است .
جنگهاى رسول خدا ( ص ) - آنسان كه خواهيم ديد - جنگهاى مبتنى بر فضيلت و مشتمل بر خير و سعادت و رفق و مدارا بود ، هر چند شمشيرها از نيام كشيده و رودرروى هم قرار گرفت و كسانى به هلاكت رسيدند . به عبارت ديگر ، جنگهاى رسول خدا ( ص ) به مردم آموخت چگونه در حالى كه از نوك شمشيرها خون مىچكد فضيلت و ارزش مىتواند حكمفرما باشد و چگونه مىتواند رحمت و مهربانى خود را در صحنهء جنگ كه ذاتا پديدهاى ناخوشايند است خود را نشان دهد و بهسان نسيمى خوش در ميان آفتابهاى سوزان بوزد و چون سايهاى در ميان
هامش
( 16 ) - همان / 109 .
( 17 ) - نحل / 126 .