برجوشيد . پس جبرئيل وضو ساخت و پيامبر قبل از نمازگزاردن بدينوسيله وضو را فرا گرفت .
صاحبان سيره اين حديث را به سند غير متّصل ذكر كردهاند ، امّا همين حديث به صورت متّصل نيز از زيد بن حارثه روايت شده است .
بدينترتيب روشن مىشود كه وضو براى هر نمازى لازم است و در زمانى واجب شد كه رسول خدا ( ص ) هنوز در مكّه بود و اين وجوب باقى ماند . همچنين اين نكته بروشنى استفاده مىشود كه در ابتدا دو ركعت نماز در دو نوبت واجب بود ، امّا در گذر زمان چهار ركعت در هنگام ظهر ، عصر و عشا و سه ركعت در هنگام مغرب واجب شد و دو ركعت صبح نيز به وجوب خود باقى ماند . اين نمازها جداى از نمازهاى مستحبى است كه در فقه بيان شده است .
در اينجا بحثى از سوى عالمان مطرح شده كه چندان ثمرهء عمليى بر آن مترتب نيست و آن اينكه مىگويند وجوب نمازهاى يوميّه كه يك سال قبل از هجرت در نماز مقرّر گرديد - و در فصول آينده بدان خواهيم پرداخت - اكتفاى به دو نماز در روز را نسخ كرد و اين نسخ به سنّت عملى پيامبر ( ص ) كه به نقل متواتر به ما رسيده است ثابت شده ، اجماع علما نيز بر آن اتّفاق يافته و به ضرورت از دين شناخته شده است بدانگونه كه هركس آن را مورد انكار قرار دهد كافر خواهد بود .
قرآن كريم به اوقات اين نمازهاى پنجگانه اشاره كرده ، آنجا كه فرموده است : « بر نمازها و نماز ميانه مواظبت ورزيد » « 11 » در تفسير آيه گفتهاند مراد از « نماز ميانه » نماز عصر است ، هرچند بعيد نيست كه مراد از آن نماز ظهر باشد . نيز خداوند در آيهء ديگرى با اشاره به اوقات همهء نمازها چنين فرموده است : « منزه است خداوند آن هنگام كه روز را به عصرگاهان مىرسانيد و آنگاه كه به صبح مىبريد و او را در آسمانها و زمين سپاس و ستايش است و شامگاهان و آن زمان كه
هامش
( 11 ) - بقره / 238 .