گفت : اين آشكار و نكو است : « اگر شايسته باشيد قطعا او آمرزندهء توبهكاران است » . « 1 »
قتاده دربارهء آيهء
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ
« 2 » گفته است : اصحاب محمّد صلّى اللّه عليه و آله بر اين اتفاق دارند كه هرگناهى كه بندهاى از سر عمد انجام دهد ، از روى نادانى است . « 3 »
از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله روايت شده است كه فرمود : خداوند به هر مؤمنى برگ گذرى بر صراط مىدهد كه در آن چنين آمده است : « بسم اللّه الرّحمن الرّحيم هذا كتاب من اللّه الغفور الرحيم لفلان بن فلان . امّا بعد فادخلوا جنة عالية قطوفها دانية » . « 4 »
نيز گفته است . زهرى « 5 » گناهى مرتكب شد . پس از مردم بيم برد و تنهايى پيشه كرد .
زيد بن على بن الحسين به او گفت : اى زهرى ، به راستى كه نوميدى تو از رحمت فراگير خداوند ، از اين گناهت سختتر است . « 6 » زهرى گفت : « خداوند خود مىداند كه رسالت خويش را كجا قرار دهد » « 7 » و آنگاه نزد كسان و به وضع عادى خود برگشت .
ابن عباس گفته است : اميدبخشترين آيهء كتاب خدا اين است كه فرمود :
إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ
هامش
( 1 ) . اقتباس از آيهء 25 سورهء اسراء :إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً.
متن اين خبر را نيز بنگريد در : الحيوان ، ج 3 ، ص 160 - ت .
( 2 ) . نساء / 17 : توبه نزد خداوند تنها براى كسانى است كه از روى نادانى مرتكب گناه مىشوند ، سپس به زودى توبه مىكنند .
( 3 ) . اين نظريهء مجاهد ، ضحاك و عكرمه است . امّا كسانى ديگر بر اين باورند كه هر نافرمانىاى جهالت و نادانى است ، خواه عمدى باشد و خواه سهوى . بنگريد به : تفسير طبرى ، ج 4 ، ص 299 - ت .
( 4 ) . به نام خداوند رحمتگر مهربان . اين نامهاى است از خداوند بخشايشگر مهربان براى فلان بن فلان بارى ، به بهشتى بلند كه ميوههايش در دسترس است درآييد .
بخش پايانى اين روايت اشاره است به آيههاى 19 تا 22 سورهء حاقه :فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ * إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ * فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ * فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ * قُطُوفُها دانِيَةٌ. حديث را هم با تفاوتهايى در متن بنگريد در : مجمع الزوائد ، ج 10 ، ص 398 ؛ المعجم الكبير ، ج 6 ، ص 272 - م .
( 5 ) . نام كامل او محمّد بن مسلم است و به كنيه ابو بكر نيز خوانده شده ، يكى از فقيهان و محدثان تابعى است ، با ده تن از صحابه ديدار داشته و گروهى از پيشوايان از او حديث نقل كردهاند . به سال 114 ق . به روايتى 123 ق . و به روايتى ديگر نيز سال 125 ق . درگذشت . بنگريد به : وفيات الاعيان ، ج 3 ، ص 318 - ت .
( 6 ) . اشاره به آيههاى 56 سورهء حجر :وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَو 53 سورهء زمر :قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ- ت .
( 7 ) . اشاره به آيهء 124 سورهء انعام :اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ- ت .